diff --git a/AGENTS.md b/AGENTS.md
index 684a9ee57..615f25343 100644
--- a/AGENTS.md
+++ b/AGENTS.md
@@ -12,7 +12,7 @@ To niezależna polska adaptacja HowToLiveBetter: „Jak żyć lepiej. Praktyczny
 - Kanoniczną polską treścią są rozdziały w book/pl/. Czytnik czyta te pliki Markdown. Jedyny rejestr CHAPTERS w reader.mjs zawiera identyfikatory i ścieżki plików, nie kopie porad ani ich weryfikacji. Nie kopiuj porad do HTML, JavaScript ani osobnej bazy.
 - Rozdział 15 wycofano 2026-11-01 po błędach przypisania przepisów. Ponowna ocena 2026-11-02 opracowała 18 węższych wersji na podstawie właściwych artykułów urzędowych dokumentów i oficjalnych wyjaśnień; zakres lektury oraz ograniczenia pozostają przy każdej poradzie. Nie przywracaj dawnego tekstu ze skryptów lub historii. Status verified nie oznacza recenzji prawnika, analizy konkretnej umowy ani potwierdzenia prawa przez testy formatu.
 - Chińskie book/*.md, docs/, selfcheck.html, skills/ i historyczne narzędzia są materiałem upstream, nie ukończonym polskim wydaniem. Nie stosuj odziedziczonego chińskiego skilla do polskich porad.
-- Uzgodniony zakres tej gałęzi obejmuje rozdziały 01, 02, 03, 04, 05, 06, 07, 08, 09, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20 i 21. Właściciel potwierdził 2026-11-05 kontynuację rozdziałów 21–23 w osobnych PR; ta gałąź dodaje tylko rozdział 21. Zgoda obejmuje gotowe pozycje w CHAPTERS, nie merge ani uruchomienie Pages. Rozdział 20 jest częścią zleconej kontynuacji osobnymi PR; uwzględnia scalone PR #27, #28, #34 i #35. Zgoda obejmuje gotowe porady w CHAPTERS, nie merge ani Pages. Operator zezwolił 2026-11-02 na zapisywanie konkretnych braków weryfikacji i decyzji jako issues w tym repozytorium; najpierw sprawdź duplikaty, nie dubluj review otwartego PR. Samo utworzenie lub zamknięcie issue nie nadaje verified i nie zastępuje sprawdzenia źródeł. Przepisy, osądy autora i dane obserwacyjne należy rozdzielać; nie sumować czasu z pieniędzmi ani narzucać decyzji o dziecku. Rozdział 17 należy do tej samej zleconej serii, w osobnym PR; pozycje bez wystarczającej weryfikacji pozostają poza poradami. Rozdział 16 jest częścią zleconej kontynuacji dziesięciu kolejnych PR, po jednym rozdziale w każdym; zgoda obejmuje dodanie gotowych porad do CHAPTERS, nie uruchomienie Pages. Właściciel zgodził się 2026-10-31 na opracowanie rozdziału 01 w osobnym PR (#12), a po jego scaleniu polecił kontynuację kolejnymi rozdziałami osobnymi PR: rozdział 02 (#13), rozdział 05 (#14), rozdział 06 (#15), rozdział 07 (#16), rozdział 08 (#17) i rozdział 09 (kolejny PR #18) i rozdział 10 (kolejny PR #19) i rozdział 11 (kolejny PR #20) i rozdział 12 (kolejny PR #21) i rozdział 13 (kolejny PR #22) i rozdział 15 (kolejny PR #23), każdy z dodaniem gotowych porad do CHAPTERS. Operator przyznał 2026-11-01 wyjątki merge dla PR #16–#20 (każdy na dokładnym zielonym w exact-HEAD CI SHA, zwykły squash --match-head-commit, bez --admin/bypassu/zmiany ochrony/auto-merge i bez dispatchu Pages); zgoda na tę pracę nadal nie obejmuje wdrożenia strony. Nie dodawaj innych rozdziałów bez uzgodnienia. Zachowaj pochodzenie i jawne powody zmian w istniejącej treści.
+- Uzgodniony zakres tej gałęzi obejmuje rozdziały 01, 02, 03, 04, 05, 06, 07, 08, 09, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21 i 23. Właściciel potwierdził 2026-11-05 kontynuację rozdziałów 21–23 w osobnych PR; ta gałąź obejmuje rozdziały 21 i 23. Zgoda obejmuje gotowe pozycje w CHAPTERS, nie merge ani uruchomienie Pages. Pozycja 23.20 pozostaje poza poradami; nie zastępuj brakującej polskiej procedury samym wpisem ZRK. Nie utożsamiaj zaświadczenia kursu z kwalifikacją ani danych grupowych z osobistą gwarancją dochodu lub przeżycia. Rozdział 20 jest częścią zleconej kontynuacji osobnymi PR; uwzględnia scalone PR #27, #28, #34 i #35. Zgoda obejmuje gotowe porady w CHAPTERS, nie merge ani Pages. Operator zezwolił 2026-11-02 na zapisywanie konkretnych braków weryfikacji i decyzji jako issues w tym repozytorium; najpierw sprawdź duplikaty, nie dubluj review otwartego PR. Samo utworzenie lub zamknięcie issue nie nadaje verified i nie zastępuje sprawdzenia źródeł. Przepisy, osądy autora i dane obserwacyjne należy rozdzielać; nie sumować czasu z pieniędzmi ani narzucać decyzji o dziecku. Rozdział 17 należy do tej samej zleconej serii, w osobnym PR; pozycje bez wystarczającej weryfikacji pozostają poza poradami. Rozdział 16 jest częścią zleconej kontynuacji dziesięciu kolejnych PR, po jednym rozdziale w każdym; zgoda obejmuje dodanie gotowych porad do CHAPTERS, nie uruchomienie Pages. Właściciel zgodził się 2026-10-31 na opracowanie rozdziału 01 w osobnym PR (#12), a po jego scaleniu polecił kontynuację kolejnymi rozdziałami osobnymi PR: rozdział 02 (#13), rozdział 05 (#14), rozdział 06 (#15), rozdział 07 (#16), rozdział 08 (#17) i rozdział 09 (kolejny PR #18) i rozdział 10 (kolejny PR #19) i rozdział 11 (kolejny PR #20) i rozdział 12 (kolejny PR #21) i rozdział 13 (kolejny PR #22) i rozdział 15 (kolejny PR #23), każdy z dodaniem gotowych porad do CHAPTERS. Operator przyznał 2026-11-01 wyjątki merge dla PR #16–#20 (każdy na dokładnym zielonym w exact-HEAD CI SHA, zwykły squash --match-head-commit, bez --admin/bypassu/zmiany ochrony/auto-merge i bez dispatchu Pages); zgoda na tę pracę nadal nie obejmuje wdrożenia strony. Nie dodawaj innych rozdziałów bez uzgodnienia. Zachowaj pochodzenie i jawne powody zmian w istniejącej treści.
 - Stan przeglądu opublikowanych porad (wznowionego 2026-10-30, przebieg run7 zakończony), decyzje właściciela i kroki są w audit/README.md oraz audit/FINDINGS.md. Nowe przebiegi przeglądu i zmiany tekstu rozpoczynaj tylko na polecenie właściciela.
 
 ## Redakcja i dowody
diff --git a/README.md b/README.md
index 95e9bb4c0..57701661f 100644
--- a/README.md
+++ b/README.md
@@ -4,7 +4,7 @@
 
 Niezależna polska adaptacja [HowToLiveBetter — 高性价比人生指南](https://github.com/eternity4719/HowToLiveBetter), autorstwa eternity4719. Wybieramy praktyczne zalecenia, sprawdzamy źródła i opisujemy ich ograniczenia. To nie jest oficjalne wydanie autora ani automatyczne tłumaczenie.
 
-**Stan treści: 485 opracowanych polskich porad z dwudziestu jeden rozdziałów.** Źródła sprawdzono w opisanym przy poradach zakresie; nie oznacza to zatwierdzenia przez lekarza lub prawnika. Nie przetłumaczono całej książki ani wszystkich pozycji tych rozdziałów.
+**Stan treści: 509 opracowanych polskich porad z dwudziestu dwóch rozdziałów.** Źródła sprawdzono w opisanym przy poradach zakresie; nie oznacza to zatwierdzenia przez lekarza lub prawnika. Nie przetłumaczono całej książki ani wszystkich pozycji tych rozdziałów.
 
 | Rozdział | Ocenione pozycje źródłowe | W czytniku (verified) | Pozostałe |
 | --- | --- | --- | --- |
@@ -29,20 +29,22 @@ Niezależna polska adaptacja [HowToLiveBetter — 高性价比人生指南](http
 | [19. Praca, rozwiązanie umowy i wypadki](book/pl/19-praca-rozwiazanie-umowy-i-wypadki.md) | 24 | 23 | 1 needs_verification |
 | [20. Opieka nad noworodkiem i niemowlęciem](book/pl/20-opieka-nad-noworodkiem-i-niemowleciem.md) | 17 | 16 | 1 needs_verification |
 | [21. Podróż za granicę i bezpieczeństwo](book/pl/21-podroz-za-granice-i-bezpieczenstwo.md) | 13 | 12 | 1 needs_localization |
-| Razem | 562 | 485 | 69 rekordów oczekujących i 8 wcześniejszych wyłączeń |
+| [23. Edukacja, kwalifikacje i uczenie się](book/pl/23-edukacja-kwalifikacje-i-uczenie-sie.md) | 25 | 24 | 1 needs_localization |
+| Razem | 587 | 509 | 70 rekordów oczekujących i 8 wcześniejszych wyłączeń |
 
-Rozdział 21 dodaje 12 zawężonych porad organizacyjnych opartych na polskich i unijnych wyjaśnieniach: ostrzeżenia MSZ, kontakty i granice pomocy konsularnej, ubezpieczenie, oferty pracy, gotówka, dokumenty, prowadzenie pojazdu, zaproszenie cudzoziemca, plan kontaktu, leki i żywność. Nie obiecuje ochrony, refundacji lub legalności wyjazdu. Pozycja 21.9 o pośrednikach pozostaje needs_localization poza czytnikiem. Nie przeniesiono chińskich instytucji, sankcji, kwot i telefonów. Rozdział 20 dodaje 16 zawężonych porad o bezpieczeństwie i opiece nad niemowlęciem: sen, dokumentacja profilaktyki, karmienie, sygnały alarmowe, przeciążenie opiekuna i wyposażenie. Odróżnia opis zaleceń od wyników pojedynczego badania LEAP; nie podaje domowych prób prowokacji ani schematu leczenia. Przygotowanie mleka w proszku pozostaje poza poradami do rozstrzygnięcia w issue #36. Rozdział 19 dodaje 23 zawężone porady o pracy, zakończeniu zatrudnienia, BHP i dokumentacji wypadku. To opis polskich przepisów i procedur, nie gwarancja świadczenia lub wygranej. Pozycja 19.18 o podatku pozostaje poza czytnikiem do dalszej weryfikacji w issue #32. Nie przeniesiono zagranicznych mnożników wypłat ani ryzyk zdrowotnych z nieodczytanych badań. Rozdział 18 dodaje 7 zawężonych pozycji: polskie świadczenia i prawa pracownicze, trzy jawne osądy redakcyjne o czasie, budżecie i dobrowolności decyzji oraz dane obserwacyjne dotyczące płodności. Nie daje indywidualnej prognozy ani rachunku, czy dziecko „się opłaca”. Źródła czytano w opisanym zakresie; status opinii nie oznacza udowodnionej skuteczności. Rozdział 17 dodaje 11 zawężonych porad o wsparciu seniora bez odbierania samodzielności, testamencie, presji sprzedażowej, opiece domowej i całodobowej oraz wybranych potrzebach zdrowotnych. Dwie pozycje pozostają niepublikowane: przyszła reprezentacja prawna i pełna procedura uprawnień pracownika opiekującego się rodzicem. Rozdział 16 dodaje 14 zawężonych porad o życiu z chorobą przewlekłą: ciągłość leczenia, kontrole i dokumentacja, opieka POZ, recepty, podróż z EKUZ, cukrzyca, kamica i dna moczanowa, HBV, POChP oraz ruch po leczeniu raka okrężnicy. Odróżnia wyniki badań od zasad organizacyjnych; nie wyznacza indywidualnych dawek, harmonogramów ani gwarantowanej korzyści zdrowotnej. Oceny zmienione względem oryginału opisano zgodnie z definicjami tego wydania. Rozdział 15 (wynajem i kupno mieszkania) wycofano 2026-11-01 po błędach przypisania przepisów. Ponowna ocena 2026-11-02 przywraca 18 węższych wersji po odczycie wskazanych pełnych artykułów w urzędowych tekstach oraz oficjalnych wyjaśnień MS, KOWR, BGK i KNF. Nie przywraca dawnego tekstu: poprawiono m.in. kaucję, podstawę zmiany wynajmującego, depozyt notarialny, rezerwację i zadatek, wpis roszczenia, reformę wskaźników, nazwę programu BGK i rękojmię. Wszystkie oceny zmieniono z A do C zgodnie z definicją norm prawnych w tym wydaniu. Zakres i braki lektury opisano przy każdej pozycji; nie przeprowadzono recenzji prawnika ani analizy konkretnej transakcji. Zielone testy i CI nie potwierdzają poprawności prawnej. Rozdział 13 (sytuacje nagłe) dodaje 48 zawężonych porad o pierwszych minutach zagrożenia życia, zdrowia i wolności — RKO i AED, udar i zawał, krwotok i oparzenia, zatrucia i pożar, urazy, pomoc ofiarom przemocy; numery tylko z listy (112, 997, 998, 116 123, 116 111); to opis procedur i przepisów, nie poradnik medyczny ani porada prawna dla konkretnej sprawy. Rozdział 12 (przedsiębiorczość i biznes) dodaje 28 zawężonych porad o tym, co przy zakładaniu i prowadzeniu firmy w Polsce może ściągnąć długi, kary albo odpowiedzialność karną — forma działalności i majątek osobisty, poręczenia, franczyza, rejestracja, zezwolenia, żywność i etykiety, podatki i faktury, umowy, zatrudnienie, towary i podróbki, zamykanie firmy, lokal; to opis przepisów i procedur, nie porada prawna, podatkowa ani biznesowa dla konkretnej sprawy. Rozdział 11 (czerwone linie IT) dodaje 21 zawężonych porad o tym, co osobom technicznym w Polsce kończy się paragrafem albo pozwem o pieniądze — cheaty i skrypty automatyzujące, dostęp do cudzych systemów, dane osobowe, zlecenia od środowisk przestępczych, własność kodu i licencje, prywatność aplikacji, usługi AI i ataki sieciowe; to opis przepisów i procedur, nie porada prawna dla konkretnej sprawy. Rozdział 10 (związek i małżeństwo: czy to się opłaca?) dodaje 23 zawężone porady o relacjach i małżeństwie — dane GUS, prawo rodzinne i cywilne (majątek małżeński, umowa majątkowa, długi małżonka, rozwód, alimenty, kontakty z dzieckiem, konkubinat, pełnomocnictwa i testamenty) oraz wnioski z badań nad relacjami; to opis przepisów i badań, nie porada prawna ani życiowa dla konkretnej sprawy. Rozdział 09 (czerwone linie prawa) dodaje 29 zawężonych porad o tym, co w Polsce kończy się mandatem, zatrzymaniem albo wyrokiem — dezinformacja, symbole narodowe, nielegalne treści w sieci, pranie pieniędzy, wyłudzenia kredytów i odszkodowań, broń i drony, hazard, dzikie zwierzęta i rośliny, pobicia, handel organami, prawo autorskie, pożary lasu, oszustwa egzaminacyjne; to opis przepisów, nie porada prawna dla konkretnej sprawy. Rozdział 08 (nie pakuj się w tarapaty) dodaje 46 zawężonych porad o prawie, procedurach i bezpieczeństwie majątku — wypadki, oszustwa, obrona konieczna, przedawnienie, egzekucja, przemoc domowa; to opis przepisów i procedur, nie porada prawna dla konkretnej sprawy. Rozdział 07 (gdy nie ma się pieniędzy) dodaje 23 zawężone porady o świadczeniach i drogach wyjścia w kryzysie — zasiłek dla bezrobotnych, PIP i sąd pracy, NPP, MOPS, NFZ, mieszkanie socjalne, restrukturyzacja długu; to opis procedur, nie porada prawna ani finansowa dla konkretnej sprawy. Rozdział 06 (czarna lista) dodaje 35 zawężonych porad o rzeczach bez udokumentowanego efektu — suplementach, „pakietach badań”, gadżetach i wydatkach „na pokaz”; nie zawiera porad inwestycyjnych, podatkowych ani prawnych dla konkretnych spraw. Rozdział 05 dodaje 35 zawężonych porad o pieniądzach oraz 16 niepublikowanych rekordów; nic tu nie jest poradą inwestycyjną, podatkową, prawną ani ubezpieczeniową. Rozdział 02 dodaje 30 zawężonych porad oraz 17 niepublikowanych rekordów. Dotyczy m.in. palenia, ruchu, żywienia i bezpiecznej drogi do pomocy; nie wyznacza osobistego celu BMI, domowego detoksu ani obietnicy dłuższego życia. Rozdział 01 zawiera 33 zawężone porady oraz 15 niepublikowanych rekordów. Nie przeniesiono automatycznie chińskich progów badań, prawa, cen, schematów lekowych ani numerów pomocowych. Rozdziały 03, 04 i 14 zachowują wcześniejsze decyzje: 33 porady, 16 rekordów oczekujących i osiem wyłączeń rozdziału 04. To ocena redakcyjna pozycji, nie kompletny systematyczny przegląd medyczny.
+Rozdział 23 dodaje 24 zawężone pozycje o edukacji, kwalifikacjach i uczeniu się. Rozdziela prawo i zalecenia organizacyjne od syntez badań; nie obiecuje podwyżki za kurs ani dłuższego życia za rok szkoły. Wyjaśnia różnicę między ukończeniem kursu i kwalifikacją, ujawnia rozbieżność PIP/KP oraz ograniczoną lekturę abstraktów autorów. Przeglądy bez wspólnej wielkości efektu mają B. Pozycja 23.20 o polskim odpowiedniku obcego systemu tytułów pozostaje poza czytnikiem. Rozdział 21 dodaje 12 zawężonych porad organizacyjnych opartych na polskich i unijnych wyjaśnieniach: ostrzeżenia MSZ, kontakty i granice pomocy konsularnej, ubezpieczenie, oferty pracy, gotówka, dokumenty, prowadzenie pojazdu, zaproszenie cudzoziemca, plan kontaktu, leki i żywność. Nie obiecuje ochrony, refundacji lub legalności wyjazdu. Pozycja 21.9 o pośrednikach pozostaje needs_localization poza czytnikiem. Nie przeniesiono chińskich instytucji, sankcji, kwot i telefonów. Rozdział 20 dodaje 16 zawężonych porad o bezpieczeństwie i opiece nad niemowlęciem: sen, dokumentacja profilaktyki, karmienie, sygnały alarmowe, przeciążenie opiekuna i wyposażenie. Odróżnia opis zaleceń od wyników pojedynczego badania LEAP; nie podaje domowych prób prowokacji ani schematu leczenia. Przygotowanie mleka w proszku pozostaje poza poradami do rozstrzygnięcia w issue #36. Rozdział 19 dodaje 23 zawężone porady o pracy, zakończeniu zatrudnienia, BHP i dokumentacji wypadku. To opis polskich przepisów i procedur, nie gwarancja świadczenia lub wygranej. Pozycja 19.18 o podatku pozostaje poza czytnikiem do dalszej weryfikacji w issue #32. Nie przeniesiono zagranicznych mnożników wypłat ani ryzyk zdrowotnych z nieodczytanych badań. Rozdział 18 dodaje 7 zawężonych pozycji: polskie świadczenia i prawa pracownicze, trzy jawne osądy redakcyjne o czasie, budżecie i dobrowolności decyzji oraz dane obserwacyjne dotyczące płodności. Nie daje indywidualnej prognozy ani rachunku, czy dziecko „się opłaca”. Źródła czytano w opisanym zakresie; status opinii nie oznacza udowodnionej skuteczności. Rozdział 17 dodaje 11 zawężonych porad o wsparciu seniora bez odbierania samodzielności, testamencie, presji sprzedażowej, opiece domowej i całodobowej oraz wybranych potrzebach zdrowotnych. Dwie pozycje pozostają niepublikowane: przyszła reprezentacja prawna i pełna procedura uprawnień pracownika opiekującego się rodzicem. Rozdział 16 dodaje 14 zawężonych porad o życiu z chorobą przewlekłą: ciągłość leczenia, kontrole i dokumentacja, opieka POZ, recepty, podróż z EKUZ, cukrzyca, kamica i dna moczanowa, HBV, POChP oraz ruch po leczeniu raka okrężnicy. Odróżnia wyniki badań od zasad organizacyjnych; nie wyznacza indywidualnych dawek, harmonogramów ani gwarantowanej korzyści zdrowotnej. Oceny zmienione względem oryginału opisano zgodnie z definicjami tego wydania. Rozdział 15 (wynajem i kupno mieszkania) wycofano 2026-11-01 po błędach przypisania przepisów. Ponowna ocena 2026-11-02 przywraca 18 węższych wersji po odczycie wskazanych pełnych artykułów w urzędowych tekstach oraz oficjalnych wyjaśnień MS, KOWR, BGK i KNF. Nie przywraca dawnego tekstu: poprawiono m.in. kaucję, podstawę zmiany wynajmującego, depozyt notarialny, rezerwację i zadatek, wpis roszczenia, reformę wskaźników, nazwę programu BGK i rękojmię. Wszystkie oceny zmieniono z A do C zgodnie z definicją norm prawnych w tym wydaniu. Zakres i braki lektury opisano przy każdej pozycji; nie przeprowadzono recenzji prawnika ani analizy konkretnej transakcji. Zielone testy i CI nie potwierdzają poprawności prawnej. Rozdział 13 (sytuacje nagłe) dodaje 48 zawężonych porad o pierwszych minutach zagrożenia życia, zdrowia i wolności — RKO i AED, udar i zawał, krwotok i oparzenia, zatrucia i pożar, urazy, pomoc ofiarom przemocy; numery tylko z listy (112, 997, 998, 116 123, 116 111); to opis procedur i przepisów, nie poradnik medyczny ani porada prawna dla konkretnej sprawy. Rozdział 12 (przedsiębiorczość i biznes) dodaje 28 zawężonych porad o tym, co przy zakładaniu i prowadzeniu firmy w Polsce może ściągnąć długi, kary albo odpowiedzialność karną — forma działalności i majątek osobisty, poręczenia, franczyza, rejestracja, zezwolenia, żywność i etykiety, podatki i faktury, umowy, zatrudnienie, towary i podróbki, zamykanie firmy, lokal; to opis przepisów i procedur, nie porada prawna, podatkowa ani biznesowa dla konkretnej sprawy. Rozdział 11 (czerwone linie IT) dodaje 21 zawężonych porad o tym, co osobom technicznym w Polsce kończy się paragrafem albo pozwem o pieniądze — cheaty i skrypty automatyzujące, dostęp do cudzych systemów, dane osobowe, zlecenia od środowisk przestępczych, własność kodu i licencje, prywatność aplikacji, usługi AI i ataki sieciowe; to opis przepisów i procedur, nie porada prawna dla konkretnej sprawy. Rozdział 10 (związek i małżeństwo: czy to się opłaca?) dodaje 23 zawężone porady o relacjach i małżeństwie — dane GUS, prawo rodzinne i cywilne (majątek małżeński, umowa majątkowa, długi małżonka, rozwód, alimenty, kontakty z dzieckiem, konkubinat, pełnomocnictwa i testamenty) oraz wnioski z badań nad relacjami; to opis przepisów i badań, nie porada prawna ani życiowa dla konkretnej sprawy. Rozdział 09 (czerwone linie prawa) dodaje 29 zawężonych porad o tym, co w Polsce kończy się mandatem, zatrzymaniem albo wyrokiem — dezinformacja, symbole narodowe, nielegalne treści w sieci, pranie pieniędzy, wyłudzenia kredytów i odszkodowań, broń i drony, hazard, dzikie zwierzęta i rośliny, pobicia, handel organami, prawo autorskie, pożary lasu, oszustwa egzaminacyjne; to opis przepisów, nie porada prawna dla konkretnej sprawy. Rozdział 08 (nie pakuj się w tarapaty) dodaje 46 zawężonych porad o prawie, procedurach i bezpieczeństwie majątku — wypadki, oszustwa, obrona konieczna, przedawnienie, egzekucja, przemoc domowa; to opis przepisów i procedur, nie porada prawna dla konkretnej sprawy. Rozdział 07 (gdy nie ma się pieniędzy) dodaje 23 zawężone porady o świadczeniach i drogach wyjścia w kryzysie — zasiłek dla bezrobotnych, PIP i sąd pracy, NPP, MOPS, NFZ, mieszkanie socjalne, restrukturyzacja długu; to opis procedur, nie porada prawna ani finansowa dla konkretnej sprawy. Rozdział 06 (czarna lista) dodaje 35 zawężonych porad o rzeczach bez udokumentowanego efektu — suplementach, „pakietach badań”, gadżetach i wydatkach „na pokaz”; nie zawiera porad inwestycyjnych, podatkowych ani prawnych dla konkretnych spraw. Rozdział 05 dodaje 35 zawężonych porad o pieniądzach oraz 16 niepublikowanych rekordów; nic tu nie jest poradą inwestycyjną, podatkową, prawną ani ubezpieczeniową. Rozdział 02 dodaje 30 zawężonych porad oraz 17 niepublikowanych rekordów. Dotyczy m.in. palenia, ruchu, żywienia i bezpiecznej drogi do pomocy; nie wyznacza osobistego celu BMI, domowego detoksu ani obietnicy dłuższego życia. Rozdział 01 zawiera 33 zawężone porady oraz 15 niepublikowanych rekordów. Nie przeniesiono automatycznie chińskich progów badań, prawa, cen, schematów lekowych ani numerów pomocowych. Rozdziały 03, 04 i 14 zachowują wcześniejsze decyzje: 33 porady, 16 rekordów oczekujących i osiem wyłączeń rozdziału 04. To ocena redakcyjna pozycji, nie kompletny systematyczny przegląd medyczny.
 
 - [Uruchom lokalny czytnik](index.html) według instrukcji poniżej.
 - [Zgłoś błąd lub potrzebę doprecyzowania](https://github.com/mikomiel/HowToLiveBetter-PL/issues).
 - [Przeczytaj zasady redakcyjne](AGENTS.md).
 
-Podstawa adaptacji: commit upstream [e2605d3e2242bd6216c9255192b8a8957a08c55a](https://github.com/eternity4719/HowToLiveBetter/tree/e2605d3e2242bd6216c9255192b8a8957a08c55a). Rozdziały 03 i 14 oceniono początkowo 2026-10-28, rozdziały 01, 02 i 05 — 2026-10-31, a rozdziały 06, 07, 08, 09, 10, 11, 12, 13, 15 i 16 — 2026-11-01. Rozdziały 17, 18 i 19 oceniono 2026-11-02, rozdział 20 — 2026-11-03, a rozdział 21 — 2026-11-05. Daty późniejszych korekt i zakresy sprawdzenia pozostają przy poszczególnych poradach. Historyczny run7 nie obejmuje rozdziałów 01, 02, 05, 06, 07, 08, 09, 10, 11, 12, 13, 15, 16, 17, 18, 19, 20 i 21.
+Podstawa adaptacji: commit upstream [e2605d3e2242bd6216c9255192b8a8957a08c55a](https://github.com/eternity4719/HowToLiveBetter/tree/e2605d3e2242bd6216c9255192b8a8957a08c55a). Rozdziały 03 i 14 oceniono początkowo 2026-10-28, rozdziały 01, 02 i 05 — 2026-10-31, a rozdziały 06, 07, 08, 09, 10, 11, 12, 13, 15 i 16 — 2026-11-01. Rozdziały 17, 18 i 19 oceniono 2026-11-02, rozdział 20 — 2026-11-03, a rozdziały 21 i 23 — 2026-11-05. Daty późniejszych korekt i zakresy sprawdzenia pozostają przy poszczególnych poradach. Historyczny run7 nie obejmuje rozdziałów 01, 02, 05, 06, 07, 08, 09, 10, 11, 12, 13, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21 i 23.
 
 **Korekta 2026-11-03:** [porada 11.12 o zakazie konkurencji](book/pl/11-czerwone-linie-it.md#porada-11-12) usuwa niepotwierdzony ogólny limit czasu i instrukcję rozwiązania całej umowy przy braku wpłat. Opis ogranicza się do odczytanych przepisów; źródło, zmiana oceny na C i granice weryfikacji są przy poradzie. To nie jest ponowne poświadczenie pozostałych pozycji rozdziału. Szczegóły zgłoszenia: [issue #33](https://github.com/mikomiel/HowToLiveBetter-PL/issues/33).
 
 ## Co pozostało poza czytnikiem
 
+- Pozycja 23.20 pozostaje needs_localization: nie ustalono jednej polskiej ścieżki odpowiadającej obcemu systemowi tytułów. Potrzebna jest konkretna branża, właściwy organ i aktualne warunki, nie zmiana samego statusu.
 Każda nowa pozycja ma oryginalny numer i decyzję. Nie zmieniamy numeracji, aby zapełnić luki.
 
 - W rozdziale 01 pozycje 26 oraz 32–34 wymagają dalszej weryfikacji: wynik edukacji nie dowodzi skuteczności całego zestawu wyposażenia, a dane o następstwach zdarzeń nie dowodzą bezpieczeństwa i skuteczności straszącego przekazu kryzysowego. Pozycje 8, 23, 24, 35, 37, 39, 40, 44, 45, 47 i 48 wymagają polskiej lokalizacji lub aktualnej kwalifikacji. Nie publikujemy zaleceń przekazywania haseł bankowych rodzinie, samodzielnego leczenia ani zagranicznych harmonogramów jako polskich zaleceń.
diff --git a/book/README.md b/book/README.md
index 2db45cab3..3a18173df 100644
--- a/book/README.md
+++ b/book/README.md
@@ -25,5 +25,6 @@ Polskie rozdziały i ich rekordy redakcyjne:
 - [19. Praca, rozwiązanie umowy i wypadki](pl/19-praca-rozwiazanie-umowy-i-wypadki.md)
 - [20. Opieka nad noworodkiem i niemowlęciem](pl/20-opieka-nad-noworodkiem-i-niemowleciem.md)
 - [21. Podróż za granicę i bezpieczeństwo](pl/21-podroz-za-granice-i-bezpieczenstwo.md)
+- [23. Edukacja, kwalifikacje i uczenie się](pl/23-edukacja-kwalifikacje-i-uczenie-sie.md)
 
 Czytnik pobiera pliki wskazane w rejestrze CHAPTERS w reader.mjs. Pokazuje tylko verified. Powody wyłączenia i wymagane źródła pozostają przy treści. [README wydania](../README.md) opisuje aktualne liczby, metodę i licencje.
diff --git a/book/pl/23-edukacja-kwalifikacje-i-uczenie-sie.md b/book/pl/23-edukacja-kwalifikacje-i-uczenie-sie.md
new file mode 100644
index 000000000..4b3dcd1db
--- /dev/null
+++ b/book/pl/23-edukacja-kwalifikacje-i-uczenie-sie.md
@@ -0,0 +1,379 @@
+[← Polskie rozdziały](../README.md)
+
+# 23. Edukacja, kwalifikacje i uczenie się
+
+Niezależna polska adaptacja rozdziału 23 HowToLiveBetter autorstwa eternity4719, na podstawie commita [e2605d3e2242bd6216c9255192b8a8957a08c55a](https://github.com/eternity4719/HowToLiveBetter/tree/e2605d3e2242bd6216c9255192b8a8957a08c55a). Tekst adaptacji: [CC BY 4.0](../../LICENSE). Zachowano numery i pochodzenie, zmieniono język, zalecenia, oceny i zakresy. To nie jest oficjalne wydanie autora.
+
+To materiał ogólny, nie indywidualny dobór szkoły, zatrudnienia, finansowania lub leczenia. To nie porada prawna; AI nie jest adwokatem ani radcą prawnym i nie jest lekarzem. Nie uzyskano niezależnego zatwierdzenia specjalisty. Wykształcenie nie określa wartości człowieka. Nie sumujemy pieniędzy, czasu, wyników testów i zdrowia w jeden wskaźnik.
+
+Oceniono wszystkie 25 pozycji. Dwadzieścia cztery pozycje mają status verified wyłącznie w opisanych, węższych zakresach; 23.20 pozostaje needs_localization i nie trafia do kart ani wyszukiwania. ZRK nie został uznany za polski odpowiednik całego obcego systemu tytułów. Oceny A/B/C opisują rodzaj dowodów, nie gwarancję skuteczności. Przeglądy bez jednej wspólnej wielkości efektu oznaczono B. Wiele źródeł naukowych odczytano na poziomie pełnego abstraktu autorów — nie przedstawiamy tego jako lektury wszystkich badań.
+
+<a id="porada-23-1"></a>
+
+### 1. Przed podjęciem pracy jako osoba niepełnoletnia sprawdź warunki zatrudnienia i nauki
+- Status: verified
+- Koszt: Pieniądze: bez koniecznego zakupu. Czas: sprawdzenie oferty ze szkołą, opiekunem i w razie potrzeby PIP. Wysiłek: odmowa pracy niespełniającej warunków.
+- W praktyce: Nie uznawaj samych urodzin ani końca jednej szkoły za pozwolenie na dowolną pracę. Ustal, czy chodzi o przygotowanie zawodowe, pracę lekką czy inny szczególny tryb; sprawdź wymagania zdrowotne i możliwość kontynuacji nauki. Nie przyjmuj obietnicy pracodawcy jako wystarczającego potwierdzenia legalności.
+- Korzyść i dowody: KP definiuje młodocianego i warunki zatrudnienia w art. 190–191, obowiązek dokształcania pracownika młodocianego w art. 197 oraz odrębne reguły lekkich prac w art. 200¹. Warunki zależą od właściwego trybu, a nie tylko od jednego progu wieku.
+- Ocena dowodów: C — norma, wskazówka operacyjna lub osąd redakcyjny, nie bezpośredni pomiar skuteczności.
+- Ocena redakcyjna: Najpierw właściwy tryb i bezpieczeństwo, dopiero potem porównanie zarobków.
+- Ograniczenia: We wstępie strony PIP pojawia się 16 lat dla prac lekkich; odczytany art. 200¹ nie zawiera takiego osobnego progu. Nie powtarzamy tego uproszczenia jako reguły. Wyjątki i konkretną ofertę trzeba sprawdzić indywidualnie; nie opisano tu wszystkich form aktywności dzieci ani pełnego prawa oświatowego.
+- Źródła: [Kodeks pracy, tekst DU 2026/1245 — wskazane artykuły o młodocianych](https://api.sejm.gov.pl/eli/acts/DU/2026/1245/text/T/D20261245L.pdf); [PIP, Zatrudnianie pracowników młodocianych — z zastrzeżeniem opisanej rozbieżności](https://www.pip.gov.pl/dla-pracodawcow/porady-prawne/zatrudnianie-pracownikow-mlodocianych)
+- Oryginał: [23.1](https://github.com/eternity4719/HowToLiveBetter/blob/e2605d3e2242bd6216c9255192b8a8957a08c55a/book/23-%E5%AD%A6%E4%BB%80%E4%B9%88%E6%8A%80%E8%83%BD%E5%88%92%E7%AE%97.md#L19-L27)
+- Weryfikacja: 2026-11-05; odczytano pełne art. 190–191, 197–198 i 200¹ na fizycznych stronach 73–75 PDF; pobrano strony 1 i 73–79, nie całą ustawę. Odczytano wstęp oraz fragmenty o przygotowaniu zawodowym i dzieciach na stronie PIP i ujawniono rozbieżność. Nie wykonano pełnej analizy zmian i orzecznictwa.
+- Zmiany w adaptacji: Oryginalne A zastąpiono C. Usunięto obce kary i twierdzenie, że każdy zatrudniający osobę poniżej 16 lat działa bezprawnie. Nie zamieniono tego w bezwarunkowe przyzwolenie na pracę od 15 lat.
+
+<a id="porada-23-2"></a>
+
+### 2. Nie przeliczaj lat nauki na własną gwarancję dłuższego życia
+- Status: verified
+- Koszt: Pieniądze, czas i wysiłek: zależne od wybranej drogi nauki. Nie zakładamy, że dalsza edukacja jest bezpłatna.
+- W praktyce: Decyzję o dalszej nauce oprzyj na własnych możliwościach i celach. Nie kupuj kursu ani nie bierz długu na podstawie hasła, że każdy rok edukacji przedłuża życie o stały procent. Zdrowia nie dodawaj do przewidywanej pensji jako pewnego zysku.
+- Korzyść i dowody: Globalna synteza z 2024 r. objęła 603 badania z 59 państw i wykazała związek większej liczby lat edukacji z niższą umieralnością dorosłych. To zależność między grupami, nie losowanie ludzi do dodatkowego roku nauki ani próba konkretnego kursu.
+- Ocena dowodów: A — ilościowa synteza; projekt, ograniczenia i zakres lektury opisano poniżej.
+- Ocena redakcyjna: Edukacja może mieć wiele wartości, ale ta synteza nie wycenia osobistej decyzji w dodatkowych latach życia.
+- Ograniczenia: Autorzy wskazali publikacyjny dobór wyników, niejednorodność oraz brak pełnej kontroli czynników zakłócających, w tym dochodu i majątku. Stan zdrowia może też wpływać na możliwość uczenia się. Nie wyprowadzono polskiej indywidualnej prognozy ani przyczynowego efektu powrotu do szkoły.
+- Źródła: [IHME-CHAIN Collaborators (2024), edukacja a umieralność dorosłych](https://www.thelancet.com/journals/lanpub/article/PIIS2468-2667%2823%2900306-7/fulltext)
+- Oryginał: [23.2](https://github.com/eternity4719/HowToLiveBetter/blob/e2605d3e2242bd6216c9255192b8a8957a08c55a/book/23-%E5%AD%A6%E4%BB%80%E4%B9%88%E6%8A%80%E8%83%BD%E5%88%92%E7%AE%97.md#L28-L36)
+- Weryfikacja: 2026-11-05; odczytano pełne Summary i fragmenty Discussion o interpretacji, doborze czynników zakłócających i ograniczeniach. Nie przeanalizowano pełnych dodatków ani wszystkich badań pierwotnych; pobrany tekst ma limit 50 000 znaków.
+- Zmiany w adaptacji: Zachowano A jako kategorię ilościowej syntezy obserwacyjnej, nie wysoką pewność interwencji. Usunięto osobisty rachunek procentów przeżycia za kolejne lata szkoły.
+
+<a id="porada-23-3"></a>
+
+### 3. Porównując wykształcenie, sprawdź kraj, rok i grupę wieku
+- Status: verified
+- Koszt: Pieniądze: bez wydatku. Czas: sprawdzenie definicji w tabeli statystycznej. Wysiłek: powstrzymanie pochopnego wniosku o wartości dyplomu.
+- W praktyce: Zanim porównasz własne wykształcenie ze statystyką, sprawdź datę, wiek badanych i rodzaj ukończonej szkoły. Udział absolwentów w całej populacji nie jest udziałem w twoim roczniku ani szansą otrzymania pracy.
+- Korzyść i dowody: Wstępna publikacja GUS dla NSP 2021 ustala poziom wykształcenia osób w wieku 13 lat i więcej według stanu na określony dzień spisu. Taki mianownik obejmuje różne pokolenia, nie tylko nowych kandydatów na rynek pracy.
+- Ocena dowodów: C — norma, wskazówka operacyjna lub osąd redakcyjny, nie bezpośredni pomiar skuteczności.
+- Ocena redakcyjna: Proste sprawdzenie ogranicza błędne porównania; nie ustalono pieniężnej wartości tego kroku.
+- Ograniczenia: To dane historyczne i wstępne, nie opis struktury Polski w 2026 r. ani dochodów konkretnej osoby. Sama rzadkość dyplomu nie dowodzi popytu na dane umiejętności.
+- Źródła: [GUS, wstępne wyniki NSP 2021 o poziomie wykształcenia](https://stat.gov.pl/files/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/6494/2/1/1/ludnosc_wedlug_cech_spolecznych_-_wyniki_wstepne_nsp_2021.pdf)
+- Oryginał: [23.3](https://github.com/eternity4719/HowToLiveBetter/blob/e2605d3e2242bd6216c9255192b8a8957a08c55a/book/23-%E5%AD%A6%E4%BB%80%E4%B9%88%E6%8A%80%E8%83%BD%E5%88%92%E7%AE%97.md#L37-L45)
+- Weryfikacja: 2026-11-05; odczytano fragment pierwszej strony opracowania i jego definicję populacji oraz daty. Pobrano fizyczne strony 1–4 PDF; nie odczytano wszystkich finalnych tablic NSP ani nowszych aktualizacji.
+- Zmiany w adaptacji: Oryginalne A zastąpiono C. Chińskie udziały i przeliczenia spisu zastąpiono polskim przykładem poprawnego mianownika. Nie ogłoszono polskiego rankingu rzadkości kwalifikacji.
+
+<a id="porada-23-4"></a>
+
+### 4. Przed rezygnacją ze studiów sprawdź dostępne świadczenia i ich warunki
+- Status: verified
+- Koszt: Pieniądze: uzyskanie informacji nie wymaga zakupu kredytu. Czas: regulamin, terminy i dokumenty. Wysiłek: osobne sprawdzenie każdego świadczenia.
+- W praktyce: Zapytaj uczelnię o stypendium socjalne, wsparcie dla osób z niepełnosprawnością, stypendium rektora i zapomogę. Sprawdź aktualny regulamin, wcześniejsze studia i posiadane tytuły oraz terminy. W budżecie ujmuj pomoc jako pewną dopiero po potwierdzeniu warunków i decyzji, nie po reklamie.
+- Korzyść i dowody: Wyjaśnienie ministerstwa na rok 2026/2027 wymienia te bezzwrotne świadczenia i ograniczenia związane m.in. z etapem oraz okresem studiów. Możliwość ubiegania się nie oznacza przyznania każdemu studentowi.
+- Ocena dowodów: C — norma, wskazówka operacyjna lub osąd redakcyjny, nie bezpośredni pomiar skuteczności.
+- Ocena redakcyjna: Pozwala porównać realne opcje bez zakładania, że brak gotówki od razu wyklucza studia.
+- Ograniczenia: Zakres dotyczy studiów wyższych, nie wszystkich uczniów ani doktorantów. Kryteria poszczególnych świadczeń, sytuacja cudzoziemca i wcześniejsze wykształcenie mają znaczenie. Kredyt jest odrębnym zobowiązaniem, nie bezzwrotnym stypendium.
+- Źródła: [MNiSW, świadczenia dla studentów w roku 2026/2027](https://www.gov.pl/web/nauka/swiadczenia-dla-studentow-w-roku-akademickim-20262027)
+- Oryginał: [23.4](https://github.com/eternity4719/HowToLiveBetter/blob/e2605d3e2242bd6216c9255192b8a8957a08c55a/book/23-%E5%AD%A6%E4%BB%80%E4%B9%88%E6%8A%80%E8%83%BD%E5%88%92%E7%AE%97.md#L46-L54)
+- Weryfikacja: 2026-11-05; odczytano części 2–4 dokumentu ministerstwa o rodzajach, adresatach i zasadach świadczeń. Nie potwierdzono indywidualnego uprawnienia ani regulaminu wybranej uczelni.
+- Zmiany w adaptacji: Oryginalne A zastąpiono C. Usunięto obce kwoty, walutę i zasady pożyczek. Nie rozszerzono świadczeń studenckich na wszystkie etapy edukacji.
+
+<a id="porada-23-5"></a>
+
+### 5. Sprawdź alternatywną drogę kształcenia i dokument na jej końcu
+- Status: verified
+- Koszt: Pieniądze: zależne od szkoły lub kursu. Czas: rekrutacja i rzeczywisty program. Wysiłek: odróżnienie ukończenia zajęć od zdania egzaminu.
+- W praktyce: Jeśli jedna rekrutacja się nie udała, porównaj inne szkoły i formy kształcenia odpowiednie do wieku oraz celu. Dorosły może sprawdzić kwalifikacyjny kurs zawodowy. Ustal nazwę kwalifikacji, organizatora, praktykę i egzamin; nie zakładaj, że samo zaświadczenie z kursu jest już kwalifikacją.
+- Korzyść i dowody: MEN wyjaśnia, że po kwalifikacyjnym kursie zawodowym zaświadczenie uprawnia do przystąpienia do egzaminu; dokumentem potwierdzającym kwalifikację jest certyfikat OKE po zdanym egzaminie. To różne etapy.
+- Ocena dowodów: C — norma, wskazówka operacyjna lub osąd redakcyjny, nie bezpośredni pomiar skuteczności.
+- Ocena redakcyjna: Warto sprawdzić inną ścieżkę zamiast uznać jedną odmowę za koniec wszystkich możliwości.
+- Ograniczenia: Informacja MEN pochodzi z 2021 r.; aktualne zasady konkretnej rekrutacji i organizatora wymagają osobnego sprawdzenia. Nie opisano wszystkich warunków dyplomu zawodowego ani dalszego przyjęcia na studia. Kurs nie gwarantuje zatrudnienia.
+- Źródła: [MEN, ważne informacje o kwalifikacyjnych kursach zawodowych](https://www.gov.pl/web/edukacja/kkz-wazne-informacje)
+- Oryginał: [23.5](https://github.com/eternity4719/HowToLiveBetter/blob/e2605d3e2242bd6216c9255192b8a8957a08c55a/book/23-%E5%AD%A6%E4%BB%80%E4%B9%88%E6%8A%80%E8%83%BD%E5%88%92%E7%AE%97.md#L55-L63)
+- Weryfikacja: 2026-11-05; odczytano pełne wyjaśnienie MEN, w tym różnicę między zaświadczeniem i certyfikatem, program oraz egzamin OKE. Nie przeprowadzono pełnej analizy późniejszych zmian wykonawczych.
+- Zmiany w adaptacji: Oryginalne A zastąpiono C. Nie przeniesiono obcych gwarancji równych kanałów rekrutacji i obniżania wymagań stanowisk. Porada nie nakazuje dorosłego kursu osobie objętej obowiązkiem szkolnym.
+
+<a id="porada-23-6"></a>
+
+### 6. Porównaj realny budżet nauki ze scenariuszem pracy, nie z pewną pensją za kilkadziesiąt lat
+- Status: verified
+- Koszt: Pieniądze: zebranie danych bez koniecznego wydatku. Czas: własne zestawienie. Wysiłek: uczciwe scenariusze, także niekorzystne.
+- W praktyce: Spisz opłaty, dojazdy, utrzymanie, potwierdzone wsparcie i możliwe ograniczenie pracy. Porównaj warianty z różnymi dochodami i czasem ukończenia, bez udawania pewnej pensji w odległej przyszłości. Osobno zapisz cele pozafinansowe i granicę zadłużenia.
+- Korzyść i dowody: ELA umożliwia porównywanie historycznych losów grup absolwentów na podstawie danych administracyjnych. To pomoc do scenariuszy, nie obliczony dla ciebie efekt przyczynowy studiów. Proponowane zestawienie kosztów jest osądem redakcyjnym.
+- Ocena dowodów: C — norma, wskazówka operacyjna lub osąd redakcyjny, nie bezpośredni pomiar skuteczności.
+- Ocena redakcyjna: Pomocne przy konkretnej decyzji; nie ma jednej odpowiedzi dla każdego kierunku i gospodarstwa domowego.
+- Ograniczenia: Nie wykonano indywidualnego rachunku, prognozy płac ani wyceny czasu w pieniądzu. Dane grupowe, dostępność pracy i zdrowie mogą nie odpowiadać twojej sytuacji.
+- Źródła: [MNiSW, opis źródeł danych i wskaźników systemu ELA](https://www.gov.pl/web/nauka/ekonomiczne-losy-absolwentow)
+- Oryginał: [23.6](https://github.com/eternity4719/HowToLiveBetter/blob/e2605d3e2242bd6216c9255192b8a8957a08c55a/book/23-%E5%AD%A6%E4%BB%80%E4%B9%88%E6%8A%80%E8%83%BD%E5%88%92%E7%AE%97.md#L64-L72)
+- Weryfikacja: 2026-11-05; odczytano fragment oficjalnego opisu ELA o ZUS, POL-on, raportach i względnym wskaźniku zarobków. Nie analizowano raportu konkretnego kierunku ani jego pełnej metodologii.
+- Zmiany w adaptacji: Oryginalne B zastąpiono C. Usunięto historyczne chińskie procenty i traktowanie wieloletniej różnicy dochodu jako pewnego zysku. Nie dodano umieralności do rachunku pieniędzy.
+
+<a id="porada-23-7"></a>
+
+### 7. Nie kupuj kursu na podstawie obietnicy stałej podwyżki za rok nauki
+- Status: verified
+- Koszt: Pieniądze: bez wydatku na wstępne sprawdzenie. Czas: pytania o dane i warunki. Wysiłek: oddzielenie reklamy od mierzalnego wyniku.
+- W praktyce: Zapytaj, czy reklamowane zarobki dotyczą absolwentów tego programu, jakiego okresu, grupy i rodzaju dochodu. Sprawdź, czy uwzględniono osoby bez pracy. Nie uznawaj zagranicznej średniej dla formalnej edukacji za obietnicę zwrotu z krótkiego kursu.
+- Korzyść i dowody: Opis ELA pokazuje znaczenie kierunku, miejsca zamieszkania i definicji wskaźnika. Sam wynik grupy po studiach nie ustala, jaką część dochodu spowodował zakup konkretnego szkolenia. Zalecenie krytycznego czytania reklamy jest redakcyjne.
+- Ocena dowodów: C — norma, wskazówka operacyjna lub osąd redakcyjny, nie bezpośredni pomiar skuteczności.
+- Ocena redakcyjna: Nie ma jednej bezpiecznej procentowej stopy zwrotu, którą można przypisać każdej ofercie edukacyjnej.
+- Ograniczenia: Nie oszacowano polskiego zwrotu z dodatkowego roku nauki ani nie przeanalizowano konkretnej reklamy. Nie twierdzimy, że każdy prywatny kurs jest bezwartościowy.
+- Źródła: [MNiSW, opis źródeł danych i wskaźników systemu ELA](https://www.gov.pl/web/nauka/ekonomiczne-losy-absolwentow)
+- Oryginał: [23.7](https://github.com/eternity4719/HowToLiveBetter/blob/e2605d3e2242bd6216c9255192b8a8957a08c55a/book/23-%E5%AD%A6%E4%BB%80%E4%B9%88%E6%8A%80%E8%83%BD%E5%88%92%E7%AE%97.md#L73-L81)
+- Weryfikacja: 2026-11-05; odczytano fragment ministerialnego opisu ELA o źródłach i geograficznym porównywaniu zarobków. Nie wykorzystano niepełnego podglądu abstraktu Banku Światowego jako potwierdzenia zysku z kursu.
+- Zmiany w adaptacji: Oryginalne A zastąpiono C. Zamiast globalnego procentu jako linijki dla ceny kursu podano jawny osąd o sprawdzaniu zakresu danych. Nie opublikowano niezweryfikowanej polskiej stopy zwrotu.
+
+<a id="porada-23-8"></a>
+
+### 8. Przed zapłatą sprawdź, co poświadcza dokument i kto może go wydać
+- Status: verified
+- Koszt: Pieniądze: bez koniecznego wydatku. Czas: sprawdzenie rejestru i opisu kwalifikacji. Wysiłek: odmowa zakupu samej obiecującej nazwy.
+- W praktyce: Ustal dokładną nazwę dokumentu: zaświadczenie udziału, kwalifikacja, dyplom czy uprawnienie do określonej czynności. Jeśli oferta odwołuje się do ZSK, sprawdź kwalifikację i instytucję w oficjalnym rejestrze. W zawodzie regulowanym osobno sprawdź właściwy organ i warunki dopuszczenia.
+- Korzyść i dowody: ZRK obejmuje kwalifikacje włączone do Zintegrowanego Systemu Kwalifikacji, z przypisanym poziomem Polskiej Ramy Kwalifikacji. Nie jest katalogiem każdego kursu ani potwierdzeniem każdej obietnicy marketingowej.
+- Ocena dowodów: C — norma, wskazówka operacyjna lub osąd redakcyjny, nie bezpośredni pomiar skuteczności.
+- Ocena redakcyjna: Ważniejszy jest rzeczywisty zakres dokumentu niż przymiotnik w nazwie.
+- Ograniczenia: Brak wpisu w ZRK sam nie dowodzi, że prywatny kurs jest nielegalny lub nieużyteczny. Wpis kwalifikacji nie jest automatycznie prawem do wykonywania każdego zawodu. Nie zweryfikowano konkretnego dostawcy.
+- Źródła: [ZSK, zakres Zintegrowanego Rejestru Kwalifikacji](https://kwalifikacje.gov.pl/indywidualny/wiedza/podstawowe-pojecia/zintegrowany-rejestr-kwalifikacji-zrk); [MEN, ważne informacje o kwalifikacyjnych kursach zawodowych](https://www.gov.pl/web/edukacja/kkz-wazne-informacje)
+- Oryginał: [23.8](https://github.com/eternity4719/HowToLiveBetter/blob/e2605d3e2242bd6216c9255192b8a8957a08c55a/book/23-%E5%AD%A6%E4%BB%80%E4%B9%88%E6%8A%80%E8%83%BD%E5%88%92%E7%AE%97.md#L82-L90)
+- Weryfikacja: 2026-11-05; odczytano pełny fragment definicyjny ZRK i wyjaśnienie MEN o zaświadczeniu oraz certyfikacie OKE. Nie zbadano regulacji wszystkich zawodów ani autentyczności konkretnego dokumentu.
+- Zmiany w adaptacji: Oryginalne A zastąpiono C. Usunięto nakaz odrzucania wszystkiego, czego nie ma w jednym obcym katalogu. Nie utworzono fikcyjnego polskiego rejestru wszystkich prawidłowych certyfikatów.
+
+<a id="porada-23-9"></a>
+
+### 9. Przed rozpoczęciem szkolenia sprawdź dofinansowanie i zobowiązania
+- Status: verified
+- Koszt: Pieniądze: możliwy wkład własny i wydatki nieobjęte wsparciem. Czas: nabór, dokumenty i szkolenie. Wysiłek: sprawdzenie warunków przed zobowiązaniem.
+- W praktyce: Sprawdź programy regionalne i operatora wskazanego przez PARP dla usług w BUR. Przed zapisem ustal uprawnioną grupę, termin wniosku, sposób płatności, wkład własny i sytuacje zwrotu środków. Dopiero potem porównuj ofertę z innymi kursami.
+- Korzyść i dowody: PARP opisuje wsparcie dystrybuowane przez operatorów w programach regionalnych i krajowych, z różnymi adresatami. Sam wpis usługi do bazy nie jest decyzją o dofinansowaniu dla ciebie.
+- Ocena dowodów: C — norma, wskazówka operacyjna lub osąd redakcyjny, nie bezpośredni pomiar skuteczności.
+- Ocena redakcyjna: Warto sprawdzić dostępne środki, ale dopłata nie zastępuje oceny jakości i przydatności.
+- Ograniczenia: Nie potwierdzono indywidualnego uprawnienia, otwartego naboru ani regulaminu operatora. Nie przyjęto stałego procentu refundacji ani zasady, że każdy kurs jest bezpłatny.
+- Źródła: [PARP, dofinansowanie usług rozwojowych](https://www.parp.gov.pl/component/grants/grants/dofinansowanie-baza-uslug-rozwojowych)
+- Oryginał: [23.9](https://github.com/eternity4719/HowToLiveBetter/blob/e2605d3e2242bd6216c9255192b8a8957a08c55a/book/23-%E5%AD%A6%E4%BB%80%E4%B9%88%E6%8A%80%E8%83%BD%E5%88%92%E7%AE%97.md#L91-L99)
+- Weryfikacja: 2026-11-05; odczytano pełne fragmenty PARP o dofinansowaniu, operatorach i programach regionalnych. Nie przeanalizowano wszystkich regionalnych umów ani kart usług.
+- Zmiany w adaptacji: Oryginalne A zastąpiono C. Usunięto obce budżety, liczbę uczestników i jednolite zasady subwencji. Nie wybrano szkolenia tylko dlatego, że ma dopłatę.
+
+<a id="porada-23-10"></a>
+
+### 10. Oceniaj zadania i możliwość rozwoju, nie obietnicę zawodu odpornego na automatyzację
+- Status: verified
+- Koszt: Pieniądze: bez zakupu prognozy. Czas: analiza zadań w rzeczywistych ofertach. Wysiłek: aktualizowanie założeń.
+- W praktyce: Spisz zadania, których wymaga interesująca praca, i sprawdź, które już wykonują narzędzia, a które wymagają odpowiedzialności, relacji lub pracy w danym środowisku. Zapytaj praktyków o zmiany. Nie traktuj pracy fizycznej ani jednego zestawu umiejętności jako gwarantowanej ochrony przed zmianą.
+- Korzyść i dowody: Aktualizacja ILO z 2025 r. analizuje ekspozycję zadań na generatywną AI, nie liczbę pewnych zwolnień. W oficjalnym omówieniu odróżnia transformację zadań od całkowitego zastąpienia zatrudnienia.
+- Ocena dowodów: C — norma, wskazówka operacyjna lub osąd redakcyjny, nie bezpośredni pomiar skuteczności.
+- Ocena redakcyjna: Lista zadań pomaga zadawać konkretne pytania, nie przewiduje bezbłędnie przyszłego rynku.
+- Ograniczenia: Ekspozycja modelowa nie jest faktyczną utratą pracy, a model globalny nie jest osobistą polską prognozą. Nie przeczytano całego working paper ani nie oceniono każdej technologii.
+- Źródła: [ILO (2025), aktualizacja oceny ekspozycji zadań na generatywną AI](https://www.ilo.org/publications/generative-ai-and-jobs-2025-update)
+- Oryginał: [23.10](https://github.com/eternity4719/HowToLiveBetter/blob/e2605d3e2242bd6216c9255192b8a8957a08c55a/book/23-%E5%AD%A6%E4%BB%80%E4%B9%88%E6%8A%80%E8%83%BD%E5%88%92%E7%AE%97.md#L100-L108)
+- Weryfikacja: 2026-11-05; odczytano pełną listę głównych ustaleń oficjalnego omówienia ILO z maja 2025 r. Nie wykorzystano go jako pełnej lektury modelu i danych źródłowych.
+- Zmiany w adaptacji: Oryginalne B zastąpiono C. Zrezygnowano z obcego odsetka zagrożonych zawodów jako prognozy dla Polski i z hasła, że praca ręczna jest zawsze bezpieczniejszym wyborem.
+
+<a id="porada-23-11"></a>
+
+### 11. Czytaj opis kwalifikacji i poziom PRK, nie sam tytuł reklamowy
+- Status: verified
+- Koszt: Pieniądze: bez koniecznego wydatku. Czas: rejestr i rozmowa z pracodawcą. Wysiłek: sprawdzenie znaczenia obiecywanego poziomu.
+- W praktyce: Jeśli oferta obiecuje wyższy poziom, znajdź właściwy wpis w ZRK i przeczytaj, czego dotyczy kwalifikacja oraz jaki ma poziom PRK. Porównaj opis z programem i tym, co chcesz umieć. Autentyczność dokumentu sprawdza porada 23.8, a odrębne pytanie o awans i płacę — [porada 23.23](23-edukacja-kwalifikacje-i-uczenie-sie.md#porada-23-23).
+- Korzyść i dowody: Definicja ZRK łączy wpis kwalifikacji włączonej do ZSK z przypisanym poziomem PRK. Przeczytanie konkretnego opisu jest krokiem organizacyjnym, nie dowodem dopasowania każdego kursu do celu.
+- Ocena dowodów: C — norma, wskazówka operacyjna lub osąd redakcyjny, nie bezpośredni pomiar skuteczności.
+- Ocena redakcyjna: Kwalifikacja może być użyteczna, ale jej znaczenie trzeba powiązać z konkretnym celem.
+- Ograniczenia: Nie oceniono każdej branżowej siatki płac ani prawnego dostępu do zawodu. Nie twierdzimy, że kwalifikacje nigdy nie wpływają na wynagrodzenie.
+- Źródła: [ZSK, zakres Zintegrowanego Rejestru Kwalifikacji](https://kwalifikacje.gov.pl/indywidualny/wiedza/podstawowe-pojecia/zintegrowany-rejestr-kwalifikacji-zrk)
+- Oryginał: [23.11](https://github.com/eternity4719/HowToLiveBetter/blob/e2605d3e2242bd6216c9255192b8a8957a08c55a/book/23-%E5%AD%A6%E4%BB%80%E4%B9%88%E6%8A%80%E8%83%BD%E5%88%92%E7%AE%97.md#L109-L117)
+- Weryfikacja: 2026-11-05; odczytano pełny fragment definicyjny ZRK. Nie przeprowadzono audytu polskich tabel wynagrodzeń, regulaminów ani układów zbiorowych.
+- Zmiany w adaptacji: Oryginalne B zastąpiono C. Nie przeniesiono obcego ośmiostopniowego systemu i powiązań płacowych do Polski. Osąd oznaczono jako operacyjny, nie pojedyncze badanie wynagrodzeń.
+
+<a id="porada-23-12"></a>
+
+### 12. Lokalny popyt sprawdzaj w Barometrze zawodów, a płacę i warunki w konkretnej ofercie
+- Status: verified
+- Koszt: Pieniądze: bez opłaty za prognozę publiczną. Czas: właściwy powiat, rok i oferty. Wysiłek: porównanie więcej niż chwytliwego ogłoszenia.
+- W praktyce: Sprawdź prognozę dla właściwego powiatu i roku, następnie porównaj bieżące oferty, wymagania, godziny pracy i dojazd. Deficyt kandydatów nie zastępuje rozmowy o wynagrodzeniu ani sprawdzenia bezpieczeństwa pracy.
+- Korzyść i dowody: Barometr jest jednoroczną prognozą zapotrzebowania i dzieli zawody na deficytowe, zrównoważone i nadwyżkowe. Wyniki mają poziom powiatowy, wojewódzki i krajowy.
+- Ocena dowodów: C — norma, wskazówka operacyjna lub osąd redakcyjny, nie bezpośredni pomiar skuteczności.
+- Ocena redakcyjna: Lepszy punkt wyjścia niż pojedyncza historia zarobku, bez gwarancji znalezienia zatrudnienia.
+- Ograniczenia: Prognoza nie jest liczbą wolnych etatów, cennikiem płac ani obietnicą dla konkretnej osoby. Nie przeanalizowano raportu twojego powiatu i nie wskazano zawodu jako pewnego wyboru.
+- Źródła: [Barometr zawodów, opis badania](https://barometrzawodow.pl/strona/o-badaniu)
+- Oryginał: [23.12](https://github.com/eternity4719/HowToLiveBetter/blob/e2605d3e2242bd6216c9255192b8a8957a08c55a/book/23-%E5%AD%A6%E4%BB%80%E4%B9%88%E6%8A%80%E8%83%BD%E5%88%92%E7%AE%97.md#L118-L126)
+- Weryfikacja: 2026-11-05; odczytano pełny opis O badaniu, definicje grup i terytorialny zakres prognozy. Nie wykorzystano finansowania badania z opisu jako aktualnej wartości rynku pracy.
+- Zmiany w adaptacji: Usunięto obce listy i wynagrodzenia oraz utożsamienie wysokości dopłaty z miarą lokalnego niedoboru pracowników.
+
+<a id="porada-23-13"></a>
+
+### 13. Przed kursem ustal konkretny rezultat, praktykę i pełne warunki
+- Status: verified
+- Koszt: Pieniądze: opłata oraz ewentualne egzaminy i sprzęt. Czas: zajęcia, ćwiczenia i dojazdy. Wysiłek: sprawdzenie programu przed podpisaniem.
+- W praktyce: Zapytaj, co będziesz umieć wykonać, jak to zostanie sprawdzone, ile jest praktyki i jaki dokument otrzymasz. Przeczytaj warunki rezygnacji i płatności. Krótszy program wybieraj wtedy, gdy odpowiada celowi, nie tylko dlatego, że obiecuje szybki etat.
+- Korzyść i dowody: MEN odróżnia kurs, zaliczenie i egzamin kwalifikacyjny; PARP opisuje finansowanie usług, a nie gwarancję ich skutku zawodowego. Dobór programu i granic wydatku to osąd redakcyjny.
+- Ocena dowodów: C — norma, wskazówka operacyjna lub osąd redakcyjny, nie bezpośredni pomiar skuteczności.
+- Ocena redakcyjna: Porównuj rezultat i warunki, nie samą liczbę tygodni.
+- Ograniczenia: Nie wykazano, że każdy krótki kurs jest lepszy od dłuższej edukacji. Nie oceniono konkretnego programu, jakości prowadzących ani postanowień umowy.
+- Źródła: [MEN, ważne informacje o kwalifikacyjnych kursach zawodowych](https://www.gov.pl/web/edukacja/kkz-wazne-informacje); [PARP, dofinansowanie usług rozwojowych](https://www.parp.gov.pl/component/grants/grants/dofinansowanie-baza-uslug-rozwojowych)
+- Oryginał: [23.13](https://github.com/eternity4719/HowToLiveBetter/blob/e2605d3e2242bd6216c9255192b8a8957a08c55a/book/23-%E5%AD%A6%E4%BB%80%E4%B9%88%E6%8A%80%E8%83%BD%E5%88%92%E7%AE%97.md#L127-L135)
+- Weryfikacja: 2026-11-05; odczytano pełne wyjaśnienie MEN i fragmenty PARP o zakresie finansowania. Nie badano skuteczności komercyjnych krótkich kursów jako całej kategorii.
+- Zmiany w adaptacji: Nie przeniesiono politycznej preferencji krótkich szkoleń jako dowodu ich przewagi. Dodano pełny koszt i możliwość rezygnacji bez automatycznego skreślania długiej nauki.
+
+<a id="porada-23-14"></a>
+
+### 14. Po nauce sprawdź odtwarzanie z pamięci i popraw błędy
+- Status: verified
+- Koszt: Pieniądze: bez dodatkowej usługi. Czas: część nauki na samosprawdzenie i informację zwrotną. Wysiłek: tolerowanie ujawnionych luk.
+- W praktyce: Po fragmencie nauki odłóż materiał i spróbuj odpowiedzieć na pytania lub rozwiązać zadanie. Potem sprawdź odpowiedź i wyjaśnij błąd. Nie traktuj nieudanego pierwszego przypomnienia jako oceny własnej wartości.
+- Korzyść i dowody: Metaanaliza Yang i wsp. objęła 222 badania i dane 48 478 uczniów lub studentów. Samosprawdzanie w nauczaniu poprawiało wyniki względem porównań, ale efekt zależał m.in. od rodzaju testu, kontroli, materiału i informacji zwrotnej.
+- Ocena dowodów: A — ilościowa synteza; projekt, ograniczenia i zakres lektury opisano poniżej.
+- Ocena redakcyjna: Użyteczna metoda próby własnej wiedzy; nie wyliczono zaoszczędzonych godzin ani pieniędzy.
+- Ograniczenia: Badano osiągnięcia edukacyjne, nie każdą umiejętność praktyczną i nie gwarancję zdania egzaminu. Pytania muszą odpowiadać celowi, a odpowiedzi mieć wiarygodne sprawdzenie.
+- Źródła: [Yang i wsp. (2021), metaanaliza sprawdzianów w nauczaniu — abstrakt autorów](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33683913/)
+- Oryginał: [23.14](https://github.com/eternity4719/HowToLiveBetter/blob/e2605d3e2242bd6216c9255192b8a8957a08c55a/book/23-%E5%AD%A6%E4%BB%80%E4%B9%88%E6%8A%80%E8%83%BD%E5%88%92%E7%AE%97.md#L136-L144)
+- Weryfikacja: 2026-11-05; odczytano pełny abstrakt autorów w PubMed, zawierający wynik i moderatory. Nie przeczytano pełnego artykułu, dodatków ani wszystkich 222 badań.
+- Zmiany w adaptacji: Zachowano A jako kategorię metaanalizy. Nie przeliczono efektu na procent poprawy ani czas i nie zakazano każdego powrotu do tekstu.
+
+<a id="porada-23-15"></a>
+
+### 15. Rozłóż powtórki w czasie zamiast polegać wyłącznie na jednym bloku
+- Status: verified
+- Koszt: Pieniądze: bez aplikacji. Czas: zaplanowane nawroty do materiału. Wysiłek: wcześniejsze rozpoczęcie i sprawdzenie utrzymania wiedzy.
+- W praktyce: Zaplanuj kilka powrotów do materiału, w tym próbę odtworzenia po przerwie. Dopasuj odstępy do zadania i terminu, a nie do rzekomo jedynego idealnego harmonogramu. Nie skracaj snu, by zmieścić dodatkową sesję.
+- Korzyść i dowody: Synteza Cepedy i wsp. obejmowała 317 eksperymentów dotyczących rozłożonej nauki i odtwarzania słownego. Odstęp między sesjami i czas do końcowego sprawdzenia współdecydowały o utrzymaniu materiału.
+- Ocena dowodów: A — ilościowa synteza; projekt, ograniczenia i zakres lektury opisano poniżej.
+- Ocena redakcyjna: Sposób organizacji powtórek, nie obietnica tej samej liczby godzin dla wszystkich.
+- Ograniczenia: Wyniki z zadań pamięciowych nie ustalają uniwersalnych odstępów dla złożonej praktyki zawodowej. Nie dowodzą, że każda przerwa jest lepsza od każdej innej.
+- Źródła: [Cepeda i wsp. (2006), metaanaliza rozłożonej nauki — abstrakt autorów](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16719566/)
+- Oryginał: [23.15](https://github.com/eternity4719/HowToLiveBetter/blob/e2605d3e2242bd6216c9255192b8a8957a08c55a/book/23-%E5%AD%A6%E4%BB%80%E4%B9%88%E6%8A%80%E8%83%BD%E5%88%92%E7%AE%97.md#L145-L153)
+- Weryfikacja: 2026-11-05; odczytano pełny abstrakt autorów w PubMed. Nie przeczytano całego artykułu ani wszystkich badań i nie wyprowadzono indywidualnego rozkładu dni.
+- Zmiany w adaptacji: Usunięto zapewnienie, że reorganizacja nigdy nie zwiększa czasu. Pozostawiono ograniczony wniosek o organizacji ćwiczeń.
+
+<a id="porada-23-16"></a>
+
+### 16. Nie myl podkreślania tekstu z umiejętnością samodzielnej odpowiedzi
+- Status: verified
+- Koszt: Pieniądze: bez wydatku. Czas: sprawdzenie, czy zaznaczony fragment umiesz wykorzystać. Wysiłek: wyjście poza poczucie znajomości tekstu.
+- W praktyce: Możesz zaznaczać fragmenty, ale użyj ich potem do pytań lub zadań. Sprawdź bez podglądania, czy umiesz wyjaśnić treść. Nie uznawaj samej liczby przeczytanych stron i kolorowych linii za dowód opanowania.
+- Korzyść i dowody: Dunlosky i wsp. ocenili dziesięć technik pod kątem uogólnienia ich korzyści. Podkreślanie i ponowne czytanie miały niską ogólną użyteczność, a nie udowodnioną zerową wartość w każdym zastosowaniu.
+- Ocena dowodów: B — przegląd bez jednej wspólnej wielkości efektu, z ograniczeniami opisanymi poniżej.
+- Ocena redakcyjna: Zaznaczenie może porządkować materiał, lecz nie zastępuje sprawdzania działania wiedzy.
+- Ograniczenia: To przegląd bez jednej wspólnej wielkości efektu, nie ranking każdej możliwej sytuacji. Nie dowodzi zakazu robienia notatek, streszczeń ani korzystania z ułatwień dostępu.
+- Źródła: [Dunlosky i wsp. (2013), przegląd technik uczenia się](https://journals.sagepub.com/doi/full/10.1177/1529100612453266)
+- Oryginał: [23.16](https://github.com/eternity4719/HowToLiveBetter/blob/e2605d3e2242bd6216c9255192b8a8957a08c55a/book/23-%E5%AD%A6%E4%BB%80%E4%B9%88%E6%8A%80%E8%83%BD%E5%88%92%E7%AE%97.md#L154-L162)
+- Weryfikacja: 2026-11-05; odczytano pełny abstrakt przeglądu z definicją kategorii i końcowymi ocenami. Nie odczytano pełnych części poświęconych każdej technice; pobranie tekstu ograniczało się do 50 000 znaków.
+- Zmiany w adaptacji: Oryginalne A zastąpiono B. Oceny źródła nie potraktowano jako pomiaru zaoszczędzonego czasu. Zastosowano definicję przeglądu bez jednej wspólnej wielkości efektu.
+
+<a id="porada-23-17"></a>
+
+### 17. Przeplataj typy zadań tam, gdzie trzeba rozpoznać właściwą metodę
+- Status: verified
+- Koszt: Pieniądze: bez koniecznego wydatku. Czas: wybór kilku rodzajów zadań. Wysiłek: trudniejsza decyzja, którą metodę zastosować.
+- W praktyce: Po poznaniu podstaw spróbuj mieszać kilka podobnych typów zadań i sprawdź, czy rozpoznajesz potrzebną metodę. Porównaj wynik po czasie. Nie narzucaj mieszania każdej listy słów lub każdego tekstu tylko dlatego, że metoda pomogła w innym materiale.
+- Korzyść i dowody: Metaanaliza 59 badań wykazała zróżnicowanie korzyści przeplatania. Wyniki były inne dla obrazów, zadań matematycznych, tekstów i słów; dla słów przewagę miało w tej syntezie ćwiczenie blokami.
+- Ocena dowodów: A — ilościowa synteza; projekt, ograniczenia i zakres lektury opisano poniżej.
+- Ocena redakcyjna: Metoda do dobrania do zadania, nie uniwersalna kolejność każdej nauki.
+- Ograniczenia: Wynik zbiorczy nie gwarantuje korzyści w każdym kursie. Bieżąca trudność lub poprawność nie jest tym samym co późniejsze utrzymanie umiejętności.
+- Źródła: [Brunmair i Richter (2019), metaanaliza przeplatania — abstrakt autorów](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31556629/)
+- Oryginał: [23.17](https://github.com/eternity4719/HowToLiveBetter/blob/e2605d3e2242bd6216c9255192b8a8957a08c55a/book/23-%E5%AD%A6%E4%BB%80%E4%B9%88%E6%8A%80%E8%83%BD%E5%88%92%E7%AE%97.md#L163-L171)
+- Weryfikacja: 2026-11-05; odczytano pełny abstrakt autorów z wynikami według materiału i moderatorami. Nie przeczytano pełnego artykułu, dodatków ani wszystkich prób.
+- Zmiany w adaptacji: Zachowano A jako kategorię metaanalizy; nie przeniesiono jej jako gwarancji poprawy każdej praktyki zawodowej i nie podano stałej liczby mieszanych zadań.
+
+<a id="porada-23-18"></a>
+
+### 18. Nie wybieraj nauki wyłącznie według etykiety wzrokowca lub słuchowca
+- Status: verified
+- Koszt: Pieniądze: bez potrzeby kupowania testu stylu. Czas: porównanie metod z celem. Wysiłek: oddzielenie preferencji od dowodu skuteczności.
+- W praktyce: Dobierz materiał do zadania i potrzeb dostępu: obrazu, tekstu, dźwięku lub praktyki. Możesz mieć preferencje, ale nie traktuj wyniku ankiety o stylu jako nakazu uczenia się tylko jednym sposobem.
+- Korzyść i dowody: Przegląd Pashlera i wsp. nie znalazł odpowiedniej podstawy do powszechnego stosowania dopasowania nauczania do deklarowanego stylu. Wyjaśnia, jakiego porównania i interakcji między metodą a stylem wymagałby taki dowód.
+- Ocena dowodów: B — przegląd bez jednej wspólnej wielkości efektu, z ograniczeniami opisanymi poniżej.
+- Ocena redakcyjna: Nie trzeba płacić za etykietę, aby próbować metod i sprawdzać wyniki.
+- Ograniczenia: Brak odpowiedniego dowodu nie oznacza, że nie ma preferencji, różnic zdolności lub potrzeb związanych z niepełnosprawnością. Nie zbadano i nie obalono każdej wersji każdej teorii stylów.
+- Źródła: [Pashler i wsp. (2008), Learning Styles: Concepts and Evidence](https://journals.sagepub.com/doi/full/10.1111/j.1539-6053.2009.01038.x)
+- Oryginał: [23.18](https://github.com/eternity4719/HowToLiveBetter/blob/e2605d3e2242bd6216c9255192b8a8957a08c55a/book/23-%E5%AD%A6%E4%BB%80%E4%B9%88%E6%8A%80%E8%83%BD%E5%88%92%E7%AE%97.md#L172-L180)
+- Weryfikacja: 2026-11-05; odczytano pełny abstrakt i fragmenty Evaluation of learning-styles literature o kryterium dowodu oraz badaniach z odpowiednią metodą. Nie przeanalizowano każdej późniejszej publikacji ani pełnych tekstów badań cytowanych w przeglądzie.
+- Zmiany w adaptacji: Oryginalne A zastąpiono B. To krytyczny przegląd bez jednej połączonej wielkości efektu. Zachowano potrzeby dostępu i rozróżnienie preferencji od skuteczności dopasowania.
+
+<a id="porada-23-19"></a>
+
+### 19. Ćwicz użycie wiedzy w formie zbliżonej do przyszłego zadania
+- Status: verified
+- Koszt: Pieniądze: bez dodatkowej usługi. Czas: przygotowanie pytań i sprawdzenie odpowiedzi. Wysiłek: także zastosowanie, nie tylko rozpoznanie brzmienia.
+- W praktyce: Po prostym odtworzeniu spróbuj zadania wymagającego zastosowania lub uzasadnienia odpowiedzi. Sprawdź błąd i przećwicz potrzebny kierunek pytania. Nie zakładaj, że pamięć definicji automatycznie wystarcza do bezpiecznego działania w zawodzie.
+- Korzyść i dowody: Metaanaliza Pana i Rickarda badała przenoszenie efektów samosprawdzania na inne zadania. Wykazała zależność od formatu odpowiedzi, opracowania próby i początkowego wyniku; część warunków dawała słaby lub niewidoczny transfer.
+- Ocena dowodów: A — ilościowa synteza; projekt, ograniczenia i zakres lektury opisano poniżej.
+- Ocena redakcyjna: Uzupełnia podstawowe samosprawdzenie z porady 23.14 o pytanie, do czego wiedza ma służyć.
+- Ograniczenia: Wynik edukacyjny nie uprawnia do samodzielnej diagnozy lub innej czynności regulowanej. Nie gwarantuje przeniesienia umiejętności na każdy prawdziwy przypadek.
+- Źródła: [Pan i Rickard (2018), metaanaliza przenoszenia efektu samosprawdzania — abstrakt autorów](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29733621/)
+- Oryginał: [23.19](https://github.com/eternity4719/HowToLiveBetter/blob/e2605d3e2242bd6216c9255192b8a8957a08c55a/book/23-%E5%AD%A6%E4%BB%80%E4%B9%88%E6%8A%80%E8%83%BD%E5%88%92%E7%AE%97.md#L181-L189)
+- Weryfikacja: 2026-11-05; odczytano pełny abstrakt autorów z moderatorami i ograniczeniem po korekcie możliwego błędu publikacyjnego. Nie przeanalizowano pełnego artykułu ani danych surowych.
+- Zmiany w adaptacji: Zachowano A jako kategorię metaanalizy. Nie zamieniono wielkości efektu na czas ani pewną kompetencję zawodową; odróżniono transfer od prostego odtwarzania.
+
+<a id="porada-23-20"></a>
+
+### 20. Rekord redakcyjny: polska ścieżka awansu w miejsce obcego systemu tytułów
+- Status: needs_localization
+- Ograniczenia: Nie ustalono jednej polskiej procedury odpowiadającej opisanemu w oryginale wielobranżowemu systemowi tytułów. Nie wolno nazwać ZRK takim odpowiednikiem ani skopiować progów i terminów. Do opracowania potrzebny jest wybór konkretnego zawodu, właściwego organu i aktualnych przepisów awansu lub dopuszczenia.
+- Źródła: [ZSK, zakres Zintegrowanego Rejestru Kwalifikacji](https://kwalifikacje.gov.pl/indywidualny/wiedza/podstawowe-pojecia/zintegrowany-rejestr-kwalifikacji-zrk)
+- Oryginał: [23.20](https://github.com/eternity4719/HowToLiveBetter/blob/e2605d3e2242bd6216c9255192b8a8957a08c55a/book/23-%E5%AD%A6%E4%BB%80%E4%B9%88%E6%8A%80%E8%83%BD%E5%88%92%E7%AE%97.md#L190-L198)
+- Weryfikacja: 2026-11-05; odczytano pełny fragment definicji ZRK i oryginalną pozycję. Definicja rejestru nie potwierdza procedury oceny tytułów; nie przeprowadzono przeglądu wszystkich polskich branż.
+- Zmiany w adaptacji: Zachowano numer i pochodzenie. Nie podano instrukcji, oceny skuteczności ani obietnicy awansu; rekord pozostaje poza kartami i wyszukiwaniem.
+
+<a id="porada-23-21"></a>
+
+### 21. Rozróżnij prywatny certyfikat księgowy i dawny dokument Ministerstwa Finansów
+- Status: verified
+- Koszt: Pieniądze: sprawdzenie przed zapłatą. Czas: oficjalne wyjaśnienie i warunki kursu. Wysiłek: odrzucenie mylącej obietnicy dokumentu państwowego.
+- W praktyce: Jeśli oferta obiecuje certyfikat księgowy, ustal dokładnego wydawcę i zakres. Nie zakładaj, że nowy kurs prowadzi do dawnego certyfikatu MF. Sprawdź osobno warunki czynności, które zamierzasz wykonywać, oraz odpowiedzialność i wymagane ubezpieczenie działalności.
+- Korzyść i dowody: MF wyjaśnia, że od 2014 r. nie ma postępowania o nowy certyfikat księgowy ministra, a dawnymi dokumentami można nadal potwierdzać kwalifikacje. Strona wskazuje też warunki usługowego prowadzenia ksiąg i obowiązek OC przedsiębiorcy.
+- Ocena dowodów: C — norma, wskazówka operacyjna lub osąd redakcyjny, nie bezpośredni pomiar skuteczności.
+- Ocena redakcyjna: Ważna jest treść i wydawca dokumentu, nie podobieństwo nazwy do dawnego uprawnienia.
+- Ograniczenia: Nie oznacza to, że każdy może wykonywać każdą czynność bez warunków. Nie oceniono pełnych aktualnych regulacji rachunkowości, badania sprawozdań i doradztwa podatkowego ani konkretnej oferty.
+- Źródła: [Ministerstwo Finansów, certyfikat księgowy i deregulacja](https://www.gov.pl/web/finanse/certyfikat-ksiegowy)
+- Oryginał: [23.21](https://github.com/eternity4719/HowToLiveBetter/blob/e2605d3e2242bd6216c9255192b8a8957a08c55a/book/23-%E5%AD%A6%E4%BB%80%E4%B9%88%E6%8A%80%E8%83%BD%E5%88%92%E7%AE%97.md#L199-L207)
+- Weryfikacja: 2026-11-05; odczytano pełne fragmenty MF o usługowym prowadzeniu ksiąg, deregulacji i zachowaniu dawnych dokumentów. Nie przeprowadzono pełnej analizy późniejszych zmian ustaw i wszystkich profesji finansowych.
+- Zmiany w adaptacji: Oryginalne A zastąpiono C. Nie przeniesiono obcych ogólnokrajowych egzaminów i progów doświadczenia. Nie uznano prywatnego kursu za nowy certyfikat ministerstwa ani każdego takiego kursu za oszustwo.
+
+<a id="porada-23-22"></a>
+
+### 22. Nie płać za fikcyjne osiągnięcia, zastępstwo na egzaminie ani dokument bez wymaganej procedury
+- Status: verified
+- Koszt: Pieniądze: rezygnacja z takiej oferty, nie koszt jej zakupu. Czas i wysiłek: własna nauka i prawidłowe przygotowanie dokumentów.
+- W praktyce: Sprawdź procedurę u faktycznego organizatora egzaminu lub wydawcy dokumentu. Odrzuć usługę polegającą na podszyciu się pod ciebie, sfałszowaniu wyniku lub przypisaniu cudzej pracy. Zwykłe korepetycje i legalna pomoc organizacyjna to inna usługa.
+- Korzyść i dowody: Oficjalne źródła odróżniają kwalifikację i właściwego wydawcę od samego udziału w kursie. Zalecenie uczciwego postępowania jest tu osądem operacyjnym, nie pomiarem skuteczności odstraszania.
+- Ocena dowodów: C — norma, wskazówka operacyjna lub osąd redakcyjny, nie bezpośredni pomiar skuteczności.
+- Ocena redakcyjna: Nie buduj planu zawodowego na dokumencie uzyskanym pozornie.
+- Ograniczenia: Nie przeprowadzono kwalifikacji karnej każdej formy oszustwa ani analizy regulaminu konkretnego egzaminu. Nie podajemy zagranicznych kar i okresów wpisu do rejestrów jako polskiego prawa.
+- Źródła: [ZSK, zakres Zintegrowanego Rejestru Kwalifikacji](https://kwalifikacje.gov.pl/indywidualny/wiedza/podstawowe-pojecia/zintegrowany-rejestr-kwalifikacji-zrk); [MEN, ważne informacje o kwalifikacyjnych kursach zawodowych](https://www.gov.pl/web/edukacja/kkz-wazne-informacje)
+- Oryginał: [23.22](https://github.com/eternity4719/HowToLiveBetter/blob/e2605d3e2242bd6216c9255192b8a8957a08c55a/book/23-%E5%AD%A6%E4%BB%80%E4%B9%88%E6%8A%80%E8%83%BD%E5%88%92%E7%AE%97.md#L208-L216)
+- Weryfikacja: 2026-11-05; odczytano fragment definicyjny ZRK i pełne wyjaśnienie MEN o kursie oraz egzaminie. Nie wykonano przeglądu polskiego prawa karnego i odpowiedzialności dyscyplinarnej w każdej branży.
+- Zmiany w adaptacji: Oryginalne A zastąpiono C. Usunięto obce sankcje i platformy weryfikacji. Nie utożsamiono każdej pomocy pośrednika z podszywaniem się lub fałszowaniem.
+
+<a id="porada-23-23"></a>
+
+### 23. Przed wydatkiem na awans potwierdź, co zmieni stanowisko i płacę
+- Status: verified
+- Koszt: Pieniądze: bez opłaty za wstępne pytanie. Czas: właściwe dokumenty i rozmowa. Wysiłek: sprawdzenie zasad zamiast samej nazwy stopnia.
+- W praktyce: Zapytaj, czy po uzyskaniu dokumentu istnieje wymagane stanowisko, rekrutacja lub zasada zmiany płacy. Sprawdź, od czego zależy decyzja i kiedy miałaby obowiązywać. Nie wpisuj przyszłej podwyżki do pewnego budżetu, dopóki nie masz właściwego potwierdzenia.
+- Korzyść i dowody: Poziom kwalifikacji w ZRK opisuje kwalifikację, nie ustala sam wynagrodzenia pracownika. Sprawdzenie rzeczywistych zasad awansu jest zaleceniem redakcyjnym.
+- Ocena dowodów: C — norma, wskazówka operacyjna lub osąd redakcyjny, nie bezpośredni pomiar skuteczności.
+- Ocena redakcyjna: Użyteczne przed wydatkiem, ale korzyści konkretnego awansu nie oszacowano.
+- Ograniczenia: W niektórych zawodach znaczenie mają odrębne przepisy i siatki płac, w innych umowa lub regulamin. Nie ustalono ich dla wszystkich zawodów i nie twierdzimy, że żaden dokument nie powoduje prawnej zmiany.
+- Źródła: [ZSK, zakres Zintegrowanego Rejestru Kwalifikacji](https://kwalifikacje.gov.pl/indywidualny/wiedza/podstawowe-pojecia/zintegrowany-rejestr-kwalifikacji-zrk)
+- Oryginał: [23.23](https://github.com/eternity4719/HowToLiveBetter/blob/e2605d3e2242bd6216c9255192b8a8957a08c55a/book/23-%E5%AD%A6%E4%BB%80%E4%B9%88%E6%8A%80%E8%83%BD%E5%88%92%E7%AE%97.md#L217-L225)
+- Weryfikacja: 2026-11-05; odczytano pełny fragment definicji ZRK. Nie odczytano regulaminu pracodawcy, wszystkich przepisów branżowych ani układów zbiorowych.
+- Zmiany w adaptacji: Oryginalne B zastąpiono C. Nie przeniesiono obcych zasad mianowania, ponownego uznawania tytułu i proporcji stanowisk. Brak wspólnego pomiaru skutku płacowego zastąpiono jawną oceną C.
+
+<a id="porada-23-24"></a>
+
+### 24. Przed studiami magisterskimi porównaj konkretny program, wymagania i własny budżet
+- Status: verified
+- Koszt: Pieniądze: opłaty i utrzymanie zależne od programu. Czas: nauka, dojazdy i możliwe ograniczenie pracy. Wysiłek: zestawienie z realnymi alternatywami.
+- W praktyce: Sprawdź rekrutację, program, tryb zajęć, koszty i wymagania stanowisk, do których chcesz kandydować. W ELA porównaj właściwy kierunek i rocznik, pamiętając o definicjach. Zapisz także wartość poznawczą lub osobistą; nie sprowadzaj decyzji do jednej średniej pensji.
+- Korzyść i dowody: ELA obejmuje różne stopnie studiów i opisuje losy grup absolwentów. Takie dane mogą być kontekstem, ale nie wyznaczają osobistej przyczynowej premii za podjęcie danego programu.
+- Ocena dowodów: C — norma, wskazówka operacyjna lub osąd redakcyjny, nie bezpośredni pomiar skuteczności.
+- Ocena redakcyjna: Decyzja zależy od celu i warunków, bez zasady, że każdy powinien albo nie powinien robić magisterium.
+- Ograniczenia: Nie porównano indywidualnych ofert, nie wyliczono polskiego zwrotu ani nie potwierdzono każdego warunku pomocy. Nie traktujemy wyników z dawnych brytyjskich roczników jako prognozy dla Polski.
+- Źródła: [MNiSW, opis źródeł danych i wskaźników systemu ELA](https://www.gov.pl/web/nauka/ekonomiczne-losy-absolwentow); [ELA, strefa eksperta i zakres monitorowania](https://ela.nauka.gov.pl/pl/experts/source-data); [MNiSW, świadczenia dla studentów w roku 2026/2027](https://www.gov.pl/web/nauka/swiadczenia-dla-studentow-w-roku-akademickim-20262027)
+- Oryginał: [23.24](https://github.com/eternity4719/HowToLiveBetter/blob/e2605d3e2242bd6216c9255192b8a8957a08c55a/book/23-%E5%AD%A6%E4%BB%80%E4%B9%88%E6%8A%80%E8%83%BD%E5%88%92%E7%AE%97.md#L226-L234)
+- Weryfikacja: 2026-11-05; odczytano opis źródeł i wskaźników ELA, pełny fragment strefy eksperta o zakresie monitoringu oraz części 2–4 informacji o świadczeniach. Nie przeanalizowano danych konkretnego kierunku ani pełnego brytyjskiego raportu.
+- Zmiany w adaptacji: Oryginalne B zastąpiono C. Usunięto zagraniczne kwoty, efekty płacowe i zasady równoważności trybów studiów. Zamiast wyniku pojedynczej obcej analizy podano osąd decyzyjny C.
+
+<a id="porada-23-25"></a>
+
+### 25. Przed doktoratem sprawdź plan badań, opiekę i rzeczywiste finansowanie
+- Status: verified
+- Koszt: Pieniądze: zależne od formy kształcenia i potwierdzonych źródeł utrzymania. Czas i wysiłek: długotrwałe zobowiązanie badawcze, bez jednej wyceny dla wszystkich.
+- W praktyce: Porozmawiaj o zadaniach badawczych, dostępności opieki, wymaganiach ukończenia, finansowaniu i możliwościach zmiany planu. Sprawdź źródło, okres i warunki stypendium, a także dostępne wsparcie. Cele naukowe i osobiste mogą być ważne obok rynku pracy; nie ma jednej właściwej decyzji dla wszystkich.
+- Korzyść i dowody: Wyjaśnienie ministerstwa o stypendium doktoranckim wymienia warunki i wyłączenia, a ELA obejmuje także doktorów. Nie są to indywidualna gwarancja utrzymania, przyszłej płacy ani dowód, że doktorat powoduje zaburzenie psychiczne.
+- Ocena dowodów: C — norma, wskazówka operacyjna lub osąd redakcyjny, nie bezpośredni pomiar skuteczności.
+- Ocena redakcyjna: Ważne jest dopasowanie warunków i celu, nie sam tytuł lub obietnica pewnego etatu.
+- Ograniczenia: Dokument o stypendium pochodzi z 2024 r.; nie przenosimy podanych tam kwot na 2026 r. Nie wykonano pełnej analizy aktualnych przepisów ani konkretnych ofert szkół. Nie publikujemy nieodczytanych zagranicznych odsetków objawów jako diagnoz polskich doktorantów.
+- Źródła: [MNiSW, stypendium doktoranckie — wyjaśnienie z 2024 r., nie tabela kwot na 2026 r.](https://www.gov.pl/web/nauka/stypendium-doktoranckie); [ELA, strefa eksperta i zakres monitorowania](https://ela.nauka.gov.pl/pl/experts/source-data)
+- Oryginał: [23.25](https://github.com/eternity4719/HowToLiveBetter/blob/e2605d3e2242bd6216c9255192b8a8957a08c55a/book/23-%E5%AD%A6%E4%BB%80%E4%B9%88%E6%8A%80%E8%83%BD%E5%88%92%E7%AE%97.md#L235-L242)
+- Weryfikacja: 2026-11-05; odczytano pełne wyjaśnienie ministerstwa o stypendium z 2024 r. oraz fragment strefy eksperta ELA wymieniający doktorów. Nie odczytano pełnych badań zdrowia psychicznego ani nie wyliczono przyczynowej premii płacowej.
+- Zmiany w adaptacji: Oryginalne B zastąpiono C. Usunięto nakaz doktoratu tylko dla określonego etatu, obce efekty dochodowe, kwoty finansowania i niezweryfikowane tu dane kliniczne. Pozostawiono dobrowolną, jawną ocenę redakcyjną C.
diff --git a/reader.mjs b/reader.mjs
index ed2148104..f9285a15f 100644
--- a/reader.mjs
+++ b/reader.mjs
@@ -22,6 +22,7 @@ export const CHAPTERS = [
   { id: '19', path: 'book/pl/19-praca-rozwiazanie-umowy-i-wypadki.md' },
   { id: '20', path: 'book/pl/20-opieka-nad-noworodkiem-i-niemowleciem.md' },
   { id: '21', path: 'book/pl/21-podroz-za-granice-i-bezpieczenstwo.md' },
+  { id: '23', path: 'book/pl/23-edukacja-kwalifikacje-i-uczenie-sie.md' },
 ];
 export const FIELDS = [
   'Status', 'Koszt', 'W praktyce', 'Korzyść i dowody', 'Ocena dowodów',
diff --git a/tests/browser/reader.spec.mjs b/tests/browser/reader.spec.mjs
index ad40cafab..d6a3fc080 100644
--- a/tests/browser/reader.spec.mjs
+++ b/tests/browser/reader.spec.mjs
@@ -18,6 +18,44 @@ async function ready(page, suffix = '/') {
   await expect(page.locator('#status')).toContainText(`z ${count} opracowanych`);
 }
 
+test('education supports search, source limits, keyboard details and hidden-target navigation', async ({ page }) => {
+  await ready(page, '/#porada-23-18');
+  await expect(page.locator('#porada-23-18 h3')).toBeFocused();
+  await page.getByLabel('Rozdział', { exact: true }).selectOption('23');
+  await expect(visibleCards(page)).toHaveCount(24);
+  await page.getByLabel('Szukaj w polskich poradach').fill('wzrokowca');
+  await expect(visibleCards(page)).toHaveCount(1);
+  const card = page.locator('#porada-23-18');
+  await card.locator('summary').focus();
+  await page.keyboard.press('Enter');
+  await expect(card.locator('details')).toHaveAttribute('open', '');
+  await expect(card).toContainText('B — przegląd bez jednej wspólnej wielkości efektu');
+  await expect(card).toContainText('potrzeb związanych z niepełnosprawnością');
+  await page.reload();
+  await expect(page.locator('#porada-23-18 h3')).toBeFocused();
+  await ready(page, '/#porada-23-11');
+  await page.getByLabel('Rozdział', { exact: true }).selectOption('23');
+  await page.getByLabel('Szukaj w polskich poradach').fill('tytuł reklamowy');
+  await expect(visibleCards(page)).toHaveCount(1);
+  await expect(page.locator('#porada-23-23')).toBeHidden();
+  await page.locator('#porada-23-11 .practical').getByRole('link', { name: 'porada 23.23', exact: true }).click();
+  await expect(page).toHaveURL(/#porada-23-23$/);
+  await expect(page.locator('#porada-23-23 h3')).toBeFocused();
+  await expect(visibleCards(page)).toHaveCount(count);
+});
+
+test('pending professional-title advice is absent and status-only recertification fails the collection', async ({ page }) => {
+  await ready(page, '/#porada-23-20');
+  await expect(page.locator('#porada-23-20')).toHaveCount(0);
+  await expect(page.locator('#nav-list a[href="#porada-23-20"]')).toHaveCount(0);
+  const c = chapters.find(c => c.id === '23');
+  await page.route(routeFor(c), route => route.fulfill({ contentType: 'text/plain; charset=utf-8', body: c.markdown.replace('- Status: needs_localization', '- Status: verified') }));
+  await page.goto('/');
+  await expect(page.locator('#status')).toContainText('Nie wczytano kompletnego zbioru');
+  await expect(page.locator('article')).toHaveCount(0);
+  await expect(page.getByLabel('Szukaj w polskich poradach')).toBeDisabled();
+});
+
 test('corrected non-compete advice keeps its permalink, search and disclosed source limits', async ({ page }) => {
   await ready(page, '/#porada-11-12');
   await expect(page.locator('#porada-11-12 h3')).toBeFocused();
diff --git a/tests/chapter-23.test.mjs b/tests/chapter-23.test.mjs
new file mode 100644
index 000000000..478750ef4
--- /dev/null
+++ b/tests/chapter-23.test.mjs
@@ -0,0 +1,82 @@
+// Editorial regression contracts, not factual certification or specialist approval.
+import test from 'node:test';
+import assert from 'node:assert/strict';
+import { readFileSync } from 'node:fs';
+import { createHash } from 'node:crypto';
+import { CHAPTERS, FIELDS, parseChapter, published } from '../reader.mjs';
+import { searchAdvice } from '../tools/pl/search.mjs';
+const chapters = CHAPTERS.map(c => ({ ...c, ...parseChapter(readFileSync(new URL('../' + c.path, import.meta.url), 'utf8'), c.id) }));
+const chapter = chapters.find(c => c.id === '23');
+const markdown = readFileSync(new URL('../book/pl/23-edukacja-kwalifikacje-i-uczenie-sie.md', import.meta.url), 'utf8');
+const original = readFileSync(new URL('../book/23-学什么技能划算.md', import.meta.url));
+const originalGrades = [...original.toString().matchAll(/- 证据等级：([ABC])/g)].map(m => m[1]);
+const entry = n => { assert.ok(chapter, 'chapter23 must be registered'); const e = chapter.entries.find(e => e.number === `23.${n}`); assert.ok(e); return e; };
+const f = n => entry(n).fields;
+
+test('education preserves all 25 source positions, bytes, anchors and exact pinned spans', () => {
+  assert.ok(chapter, 'the authorized chapter must be registered');
+  assert.equal(createHash('sha256').update(original).digest('hex'), '49f8fabc2de6c6de1bb078fe6ba7b7af69b258c7061cfbe7dba6796aa47f4667');
+  assert.deepEqual(chapter.entries.map(e => e.number), Array.from({ length:25 }, (_,i) => `23.${i+1}`));
+  for(let n=1;n<=25;n++) {
+    assert.equal(entry(n).id, `porada-23-${n}`);
+    assert.ok(f(n).Oryginał.includes('e2605d3e2242bd6216c9255192b8a8957a08c55a'));
+    assert.ok(f(n).Oryginał.endsWith(`#L${19+(n-1)*9}-L${n===25?242:27+(n-1)*9})`));
+  }
+  assert.doesNotMatch(markdown,/\p{Script=Han}/u);
+});
+
+test('education has 24 bounded records, traceable grades and an unpublished title-system record', () => {
+  assert.equal(published(chapter.entries).length,24);
+  const grades='CACCCCCCCCCCCAABABA_CCCCC';
+  for(let n=1;n<=25;n++) {
+    if(n===20) continue;
+    for(const key of FIELDS) assert.ok(f(n)[key]?.trim(),`23.${n} ${key}`);
+    assert.equal(f(n)['Ocena dowodów'][0],grades[n-1]);
+    if(originalGrades[n-1]!==grades[n-1]) assert.ok(f(n)['Zmiany w adaptacji'].includes(`Oryginalne ${originalGrades[n-1]} zastąpiono ${grades[n-1]}.`));
+  }
+  assert.equal(f(20).Status,'needs_localization');
+  assert.equal(f(20)['W praktyce'],undefined);
+  assert.equal(f(20)['Ocena dowodów'],undefined);
+  assert.match(f(16)['Ocena dowodów'],/^B /);
+  assert.match(f(18)['Ocena dowodów'],/^B /);
+});
+
+test('Polish education scopes retain source disagreements, certificate and support boundaries', () => {
+  assert.match(f(1).Ograniczenia,/PIP pojawia się 16 lat/);
+  assert.match(f(1).Ograniczenia,/nie zawiera takiego osobnego progu/);
+  assert.match(f(3)['Korzyść i dowody'],/13 lat i więcej/);
+  assert.match(f(4).Ograniczenia,/nie wszystkich uczniów ani doktorantów/);
+  assert.match(f(5)['W praktyce'],/nie zakładaj, że samo zaświadczenie z kursu jest już kwalifikacją/);
+  assert.match(f(8).Ograniczenia,/Brak wpisu w ZRK sam nie dowodzi/);
+  assert.match(f(9).Ograniczenia,/Nie potwierdzono indywidualnego uprawnienia/);
+  assert.match(f(12).Ograniczenia,/nie jest liczbą wolnych etatów/);
+  assert.match(f(21)['Korzyść i dowody'],/nie ma postępowania o nowy certyfikat/);
+});
+
+test('education never turns mortality, earnings, models or test effects into personal guarantees', () => {
+  assert.match(f(2).Ograniczenia,/brak pełnej kontroli czynników zakłócających/);
+  assert.ok(f(2).Źródła.includes('PIIS2468-2667%2823%2900306-7'), 'source URL parentheses must use the supported encoded form');
+  assert.match(f(6)['Korzyść i dowody'],/nie obliczony dla ciebie efekt przyczynowy/);
+  assert.match(f(7)['W praktyce'],/Nie uznawaj zagranicznej średniej/);
+  assert.match(f(10).Ograniczenia,/nie jest faktyczną utratą pracy/);
+  assert.match(f(14).Weryfikacja,/pełny abstrakt.*Nie przeczytano pełnego artykułu/);
+  assert.match(f(17)['Korzyść i dowody'],/dla słów przewagę miało.*ćwiczenie blokami/);
+  assert.match(f(18).Ograniczenia,/potrzeb związanych z niepełnosprawnością/);
+  assert.match(f(19).Ograniczenia,/nie uprawnia do samodzielnej diagnozy/);
+  assert.match(f(25).Ograniczenia,/nie przenosimy podanych tam kwot na 2026 r/);
+});
+
+test('education search excludes the pending record and malformed or withdrawn data fail closed', () => {
+  for(const [query,n] of [['młodocianego',1],['czynniki',2],['mianownik',3],['zapomogę',4],['OKE',5],['scenariusze',6],['obietnicy',7],['autentyczności',8],['operatora',9],['generatywną AI',10],['PRK',11],['deficytowe',12],['rezultat',13],['Yang',14],['Cepedy',15],['podkreślanie',16],['słów',17],['wzrokowca',18],['transfer',19],['certyfikat księgowy',21],['korepetycje',22],['podwyżki',23],['magisterskimi',24],['doktoratem',25]]) assert.ok(searchAdvice(chapters,query,{limit:100}).some(r=>r.entry.number===`23.${n}`),query);
+  assert.ok(searchAdvice(chapters,'systemu tytułów',{limit:100}).every(r=>r.entry.number!=='23.20'));
+  const withdrawn=chapter.entries.map(e=>e.number==='23.1'?{...e,fields:{...e.fields,Status:'needs_verification'}}:e);
+  assert.equal(published(withdrawn).length,23);
+  assert.throws(()=>parseChapter(markdown.replace('- Status: verified','- Status: ready'),'23'),/stan|status|ready/i);
+  assert.throws(()=>parseChapter(markdown.replace(/^- W praktyce: .+\n/m,''),'23'),/W praktyce/);
+  assert.throws(()=>parseChapter(markdown.replace('- Status: needs_localization','- Status: verified'),'23'),/Koszt|W praktyce/);
+});
+
+test('education retains licensing, non-expert and bounded-reading notices', () => {
+  for(const text of ['nie jest oficjalne wydanie autora','nie jest lekarzem','nie jest adwokatem ani radcą prawnym','nie porada prawna','CC BY 4.0','eternity4719']) assert.ok(markdown.includes(text));
+  assert.doesNotMatch(markdown,/96110|12356|12315|12333|12378|\+86/);
+});
diff --git a/tests/content.test.mjs b/tests/content.test.mjs
index 5b06b0f99..ea979908e 100644
--- a/tests/content.test.mjs
+++ b/tests/content.test.mjs
@@ -12,7 +12,7 @@ const entries = chapters.flatMap(c => c.entries);
 const advice = published(entries);
 const time = chapters.find(c => c.id === '04');
 // Consent guard: AGENTS.md limits the edition to these chapters. Change this list only with the owner's agreement.
-const AGREED_SCOPE = ['01', '02', '03', '04', '05', '06', '07', '08', '09', '10', '11', '12', '13', '14', '15', '16', '17', '18', '19', '20', '21'];
+const AGREED_SCOPE = ['01', '02', '03', '04', '05', '06', '07', '08', '09', '10', '11', '12', '13', '14', '15', '16', '17', '18', '19', '20', '21', '23'];
 // Upstream file of a chapter, found by its number prefix, so scope changes do not require editing paths here.
 const sourcePaths = Object.fromEntries(CHAPTERS.map(({ id }) => {
   const file = readdirSync(resolve(root, 'book')).find(name => name.startsWith(id + '-') && name.endsWith('.md'));
diff --git a/tests/site.test.mjs b/tests/site.test.mjs
index 007c19bb5..ca811de48 100644
--- a/tests/site.test.mjs
+++ b/tests/site.test.mjs
@@ -31,7 +31,7 @@ test('the published folder holds the reader, the chapters of CHAPTERS and the tw
   assert.deepEqual(files.map(f => f.path).sort(), [...FIXED_FILES, ...CHAPTERS.map(c => c.path)].sort());
   assert.deepEqual(siteFiles(), files.map(f => f.path));
   assert.deepEqual(FIXED_FILES.slice().sort(), ['LICENSE', 'LICENSE-CODE', 'index.html', 'reader.mjs']);
-  assert.deepEqual(CHAPTERS.map(c => c.id), ['01', '02', '03', '04', '05', '06', '07', '08', '09', '10', '11', '12', '13', '14', '15', '16', '17', '18', '19', '20', '21'], 'the owner authorized these chapters; adding a registry entry is not permission to deploy Pages');
+  assert.deepEqual(CHAPTERS.map(c => c.id), ['01', '02', '03', '04', '05', '06', '07', '08', '09', '10', '11', '12', '13', '14', '15', '16', '17', '18', '19', '20', '21', '23'], 'the owner authorized these chapters; adding a registry entry is not permission to deploy Pages');
   for (const { path } of files) assert.ok(readFileSync(join(tmp, 'site', path)).equals(readFileSync(resolve(root, path))), `${path} is byte for byte the repository file`);
   for (const forbidden of [/^ads\//, /^docs\//, /^audit\//, /^tools\//, /^tests\//, /^skills\//, /^\.claude\//, /^\.github\//, /selfcheck/, /og\.png/, /updates\.json/, /robots\.txt/, /sitemap/, /^README\.md$/, /^AGENTS\.md$/, /\p{Script=Han}/u, /^book\/\d\d-/, /^book\/README/]) {
     assert.ok(files.every(f => !forbidden.test(f.path)), `${forbidden} must not be published`);
@@ -214,7 +214,7 @@ test('a CHAPTERS entry that is not a Polish chapter file stops the build before
     assert.equal(existsSync(join(tmp, 'deep')), false, `nothing is written for ${path}`);
   }
   assert.equal(readFileSync(join(tmp, 'escape.txt'), 'utf8'), 'ORIGINAL');
-  assert.deepEqual(CHAPTERS.map(c => c.id), ['01', '02', '03', '04', '05', '06', '07', '08', '09', '10', '11', '12', '13', '14', '15', '16', '17', '18', '19', '20', '21']);
+  assert.deepEqual(CHAPTERS.map(c => c.id), ['01', '02', '03', '04', '05', '06', '07', '08', '09', '10', '11', '12', '13', '14', '15', '16', '17', '18', '19', '20', '21', '23']);
   assert.deepEqual(FIXED_FILES, ['index.html', 'reader.mjs', 'LICENSE', 'LICENSE-CODE']);
 }));